Wat houdt het begrip 'grens' precies in?

'Over de grens' is het thema van de Maand van de filosofie 2016 die dit weekeinde begint. Filosoof Frank Meester vraagt zich af wat het begrip grens vandaag de dag inhoudt en vindt het antwoord in twee oude boeken.

null Beeld null

Eeuwen leefde de mens in een mythische wereld. Als het donderde, waren de goden boos, als het regende, waren ze verdrietig en als het mistig was, zagen zij het ook even niet zo helder. In het jaar 585 voor Christus kwam daar verandering in. Thales, de eerste filosoof, voorspelde met succes een zonsverduistering.

Dankzij deze stunt begon de rede te winnen van de mythe en begon de zegetocht van filosofie en wetenschap - zie hier de ontstaansmythe van de filosofie. Sindsdien zijn filosofen aan het kibbelen over de vraag of dit het juiste begin is, of je überhaupt een onderscheid kunt maken tussen mythe en wetenschap en of Thales op dat moment eigenlijk wel de kennis kon hebben die nodig was om een zonsverduistering te voorspellen. Misschien begon de filosofie gewoon met bluf en flinke mazzel.

Over een ding zijn de meesten het trouwens wel eens: Thales had zijn nieuwe inzichten ontwikkeld door de grens van zijn stad Milete over te gaan en tijdens een van zijn reizen de Babyloniërs te bezoeken, op dat moment de experts op het gebied van de beweging der hemellichamen. Zo kwam hij tot zijn vernieuwende inzichten. Thales was in die tijd trouwens niet de enige. De filosoof Karl Jaspers noemde de periode waarin Thales leefde zelfs de spiltijd (van 800 tot 200 voor Christus) omdat toen in het Midden-Oosten het monotheïsme opkwam, in China het confucianisme en het taoïsme en in India het hindoeïsme en het boeddhisme. Waarom ontstonden al deze gigantisch invloedrijke, wereldvormende denkstelsels zo'n beetje gelijktijdig? Ook daarover is discussie. Een van de theorieën is dat door de bloei van de handel verschillende culturen elkaar ontmoetten en dat daaruit het nieuwe is ontstaan.

Wezenlijk veranderen

Niet zo'n vreemde gedachte. Zo zien we dat eigenlijk nog steeds. We beschouwen reizen niet alleen als prettige ontspanning, maar ook als een mogelijkheid om ervaringen op te doen die ons vormen en wezenlijk veranderen. Niet voor niets maken veel scholieren na hun eindexamen een lange reis, bij wijze van afronding van hun opvoeding. Misschien niet om een nieuwe school binnen de filosofie te ontwikkelen, maar wel om zichzelf te ontwikkelen. Door je vreemde zeden eigen te maken kun je een ander licht werpen op je eigen vertrouwde wereld.

Het lastige van onze tijd is wel dat het steeds moeilijker is de grens van je eigen wereld over te gaan. De Nederlandse socioloog Saskia Sassen wees daar in 1991 al op met haar boek The Global City. Veel plekken op de wereld gaan op elkaar lijken. Vliegvelden verschillen niet veel meer van elkaar en treinstations lijken steeds meer op vliegvelden. In alle grote steden tref je dezelfde winkelketens aan. Als we in Lissabon op vakantie zijn, gaan we kijken wat ze daar nu bij de H&M hebben.

Internet heeft deze ontwikkeling nog versterkt, zo merk ik nu mijn zoon voor een paar maanden in Italië is om daar de taal te leren. Via Facebook en Skype is hij dagelijks verbonden met zijn vriendenclubje uit Amsterdam. Of je nu over de grens bent of niet, het is verleidelijk om binnen je eigen grenzen te blijven.

null Beeld null

Onzichtbare grenzen

Daarom moeten we in deze tijd misschien eerder een voorbeeld nemen aan Immanuel Kant dan aan Thales. Deze achttiende-eeuwse verlichtingsfilosoof staat erom bekend dat hij zijn woonplaats Koningsbergen nauwelijks heeft verlaten. Toch was hij een echte kosmopoliet. Niet alleen in zijn denken - met boeken als Naar de eeuwige vrede schetste hij een ontwerp voor een wereld zonder oorlogen - maar ook in zijn gedrag. De haven- en handelsstad Koningsbergen was toen, net als Nederland nu, een plek waar de hele wereld bijeenkwam. En Kant zocht de vreemdelingen bewust op. Niet alleen zijn geleerde collega's van de universiteit, maar ook soldaten, handelaren en zeelieden nodigde hij uit voor het middagmaal. Waarschijnlijk kon hij daarom colleges geven over vreemde landen alsof hij er zelf geweest was.

In onze tijd geldt nog meer dan in die van Kant, dat wij de grens niet over hoeven om over onze grens te gaan. Vreemdelingen komen onze kant op. Binnen onze steden lopen onzichtbare grenzen die waarschijnlijk een groter verschil in mentaliteit markeren dan die tussen Nederland en Duitsland of Spanje en Portugal. Je hoeft soms maar een paar honderd meter te lopen naar een andere wijk om je in een andere wereld te wanen.

En dan is er nog internet dat niet alleen de mogelijkheid geeft om waar je ook bent in je clubje te blijven hangen, maar ook om andere groepen te ontmoeten. In bedrijven, op scholen en universiteiten is internationalisatie een toverwoord; het zou jammer zijn als dat niet veel meer betekent dan de hele wereld overvliegen om daar in steenkolenengels gelijkgestemden te woord te staan. Juist nu hoeven we de grens niet meer over om toch een grens over te gaan.

Immanuel Kant: Naar de eeuwige vrede (1795); Boom (2012).

Saskia Sassen: The Global City (1991); University Presses of California, Columbia and Princeton.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden