Wat heb je dat fantastisch gedaan!

Geef als ouder vooral de juiste complimenten

Complimenten uitdelen, wat kan daar nou mis bij gaan? Best veel, blijkt uit drie recente studies.

Beeld Joost van den Broek

1. Een overdreven compliment kan de eigenwaarde krenken en narcisten kweken

'Wat een ongelooflijk mooie tekening!' Pas goed op als je als ouder je kind een overdreven compliment geeft om de zelfwaardering te vergroten. Volgens Eddie Brummelman, psycholoog en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), is het effect soms het tegenovergestelde.

Brummelman ontdekte dit door Nederlandse kinderen van 7 tot en met 11 jaar oud thuis wiskundeopgaven te laten maken. Ouders konden naar eigen inzicht complimenten geven, ze kregen geen instructies. Alles werd gefilmd. Twee onderzoeksassistenten noteerden tijdens het bekijken van de beelden hoeveel overdreven ('wat ongelooflijk goed gedaan') en niet-overdreven complimenten ('wat goed gedaan') de ouders gaven.

Vijf weken voor de test en zes, twaalf en achttien maanden erna vulden de kinderen op school vragenlijsten in. Ze moesten aangeven in hoeverre ze zich herkenden in stellingen als: 'Ik ben een heel speciaal en bijzonder persoon' en 'Sommige kinderen zijn tevreden met zichzelf'.

Raar maar waar: kinderen die veel overdreven complimenten kregen, ontwikkelden een iets lagere zelfwaardering ten opzichte van kinderen die minder of geen overdreven complimenten kregen.

Brummelman: 'Overdreven complimenten krijgen kan eng zijn. Kinderen kunnen denken dat ze altijd aan deze hoge standaard moeten voldoen. Maar het leven zit vol tegenslagen, dus ze zullen hoe dan ook een keer falen. Dan kunnen ze zich slecht voelen over zichzelf en dat is pijnlijk.'

Kinderen die begonnen met een hoge zelfwaardering en veel overdreven complimenten kregen, ontwikkelden soms narcistische trekjes. (Denk bij narcisme bijvoorbeeld aan Kanye Wests uitspraak: 'De grootste pijn in mijn leven is dat ik mezelf nooit live zal kunnen zien optreden.') Bij kinderen met een lage zelfwaardering gebeurde dat niet. Zij denken: 'Zo geweldig ben ik niet', terwijl kinderen met een hoge zelfwaardering denken: 'Ja, ik ben inderdaad geweldig'.

Het lijkt een tegenstelling: overdreven complimenten die samenhangen met een lagere zelfwaardering én met narcisme. Maar dit zijn twee verschillende eigenschappen. Brummelman: 'Zelfwaardering is het tevreden zijn met jezelf. Je voelt je niet beter dan anderen. Bij narcisme is het andersom: je voelt je wel beter dan anderen, maar bent niet per se tevreden met jezelf.

'Mijn advies aan ouders is om complimenten niet op te blazen. Ook heeft niet elke prestatie een compliment nodig. Je kunt in plaats daarvan interesse tonen in de prestatie of delen in het enthousiasme.'

2. Een compliment stimuleert bedrog

'Wat slim van je!' Dat lijkt een prima compliment, zonder de overdrijving ('Wat geweldig slim!') die volgens het Amsterdamse onderzoek kleine narcisten kan kweken. Helaas heeft ook zo'n compliment een negatief effect. Volgens onderzoekers uit China, Canada en Amerika krijgen kinderen die horen dat ze slim zijn soms de neiging om te bedriegen. Dit doen ze om hun reputatie te behouden.

De onderzoekers ontdekten dit door met Chinese kinderen van 3 tot en met 5 jaar oud een spelletje te spelen. De onderzoeker trok een speelkaart (met een getal tussen de 3 en 9, zonder de 6). Kinderen moesten raden of het getal op de speelkaart groter of kleiner was dan 6. Als ze drie van de zes keer goed gokten, kregen ze een prijs. De kinderen werden verdeeld in drie groepen: de eerste groep kreeg het compliment: 'Jij bent slim', de tweede: 'Je deed het goed' en de derde groep werd niet gecomplimenteerd.

Het spel werd gemanipuleerd, zodat de kinderen van de eerste vijf keer twee keer goed gokten en drie keer fout. Bij de zesde keer verliet de onderzoeker de ruimte een minuut en zei tegen het kind dat het niet mocht spieken. Een verborgen camera registreerde ondertussen het gedrag van het kind.

Kinderen die het compliment kregen dat ze slim waren, spiekten meer dan de andere kinderen. Volgens Gail Heyman, co-auteur en hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Californië, San Diego, leidt het complimenteren met slim gedrag tot prestatiedruk. Die vergroot de verleiding om te bedriegen. Het kan ook zijn dat het compliment kinderen de indruk geeft superieur te zijn, waardoor ze het gevoel hebben dat ze boven de regels staan.

Heyman: 'Het is opvallend dat kinderen van 3 jaar oud al gevoelig zijn voor het type compliment dat ze krijgen. Het is dus belangrijk dat ouders al op jonge leeftijd de juiste complimenten geven.' Heyman heeft drie adviezen aan ouders: 'Houd complimenten specifiek, zoals 'je deed het goed bij deze opdracht'. Focus op het proces: 'Goed dat je deze strategie hebt geprobeerd'. Of complimenteer de inspanning: 'Je hebt er veel moeite ingestoken en dat werpt z'n vruchten af.'

3. Een compliment leidt tot verminderde motivatie als het daarna fout gaat

'Je bent een goede tekenaar' en 'Je hebt een mooie tekening gemaakt'. Het verschil tussen deze complimenten lijkt klein, maar onderzoekers van de Universiteit van Stanford ontdekten dat kinderen het wel degelijk opmerken.

Bij hun experiment speelden kinderen van 4 jaar dat hun pop de leerling was, de onderzoeker had een pop die de juf was. De kinderen deden alsof hun pop een tekening maakte, de juf vertelde precies wat er getekend moest worden. De leerlingpop moest zes objecten tekenen. De eerste vier keer deed hij dat goed. De leraar gaf de ene helft van de kinderen het algemene compliment 'Je bent een goede tekenaar' en de andere helft het specifieke compliment 'Je hebt een mooie tekening gemaakt'.

De laatste twee keer tekenden de poppen het object fout - omdat de juf essentiële onderdelen niet noemde. Ze vergaten dus de oren van een kat of de wielen van de bus. Waarna de juf zei: 'Dit lijkt niet eens op een kat! Je bent de oren vergeten!' En: 'Dit is toch geen bus! Je bent de wielen vergeten!'

Na de derde goede tekening en na de twee foute tekeningen stelden de onderzoekers vragen: 'Vind je je getekende appel mooi?', 'Welke tekening zou je opnieuw willen maken?', 'Denk aan de tekening van de kat: wat wil je nu doen?' De antwoorden maakten het mogelijk het effect van de complimenten te meten. Wat bleek? De twee complimenten gaven hetzelfde goede gevoel toen de kinderen goed tekenden. Het effect nadat ze fout hadden getekend was significant anders.

Kinderen die een algemeen compliment kregen ('Je bent een goede tekenaar'), gedroegen zich hulpelozer en minder gemotiveerd dan kinderen die specifieke complimenten ('Je hebt een mooie tekening gemaakt') kregen. Hoofdauteur Andrei Cimpian, die inmiddels universitair hoofddocent psychologie aan de Universiteit van New York is, verklaart dit als volgt: 'Een algemeen compliment suggereert dat je het goed deed, omdat je een talent hebt. Over dit talent heb je geen controle. Hierdoor weet je niet wat je moet doen als het fout gaat. Fouten suggereren dat je misschien toch niet zo talentvol bent en dat je iets anders zou moeten doen. Hierdoor mis je kansen om nieuwe dingen te leren en je talenten uit te breiden. De beste complimenten focussen op het succesvolle proces, dus hoe ze op het goede antwoord kwamen of hoe ze de mooie tekening maakten. Dit laat je kind inzien dat succes afhangt van handelingen en strategieën en niet van een talent waarover ze geen controle hebben.'

En waarom de kinderen niet zelf tekenden maar met hun poppen moesten doen alsof? 'De kinderen moesten in ons experiment fouten maken op de juiste momenten om het effect van de complimenten te kunnen meten. Zonder poppen konden we dit niet garanderen.' Maar misschien nog belangrijker: ook het tegenovergestelde van complimenteren heeft invloed. 'Het afkraken van echte tekeningen door volwassenen zou een veel grotere, negatieve impact hebben dan nu de poppen kritiek kregen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.