Analyse Warmte

Wat doet hitte met ons lichaam, en met het sterftecijfer?

Hitte is een killer, heet het in de volksmond. Dus als er door de klimaatverandering meer hittegolven ontstaan, zou dat dan mensenlevens kunnen kosten? 

Terrasbezoekers zoeken verkoeling in een bad op een terras op deze warme zomerdag. Beeld ANP

Wat opvalt, is dat het aantal sterfgevallen onder 80-plussers tijdens hittegolven het afgelopen decennium duidelijk is afgenomen. In de hete julimaand van 2006 registreerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) nog 262 overledenen per week per 100 duizend inwoners van 80 jaar en ouder, tijdens de hittegolf van 2018 waren dat er nog ‘slechts’ 193 per week. Dat is nog steeds iets meer dan onder normale weersomstandigheden, maar niets spectaculairs.

Organisaties als Het Rode Kruis en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) adviseren bij hitte minimaal twee liter water per dag te drinken, luchtige katoenen of linnen kleding te dragen, de polsen onder de koude kraan te houden, overdag niet te sporten, de schaduw op te zoeken, het huis te voorzien van zonwering en een ventilator aan te schaffen. CBS-woordvoerder Tanja Traag: ‘Het opvolgen van deze raad zou een mogelijke verklaring kunnen zijn voor het teruglopen van het sterftecijfer onder 80-plussers, maar feitelijk weten we niet of het echt daardoor komt.’

Zweten 

Hein Daanen, hoogleraar thermofysiologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, onderzoekt de effecten van temperatuurveranderingen op het lichaam. Hij zet bijvoorbeeld proefpersonen in een zogeheten klimaatkamer waarin het steeds warmer wordt. Zo meet hij wat er dan met het lichaam gebeurt.

Onder normale omstandigheden is de kern van ons lichaam 37 graden en de huid 32 graden, legt Daanen uit. ‘Wordt het warmer, dan verwijden de bloedvaten in de huid, zodat we de warmte kwijt kunnen. We gaan zweten. Zweet moet op de huid verdampen tot gas om ons koeling te geven. Stel dat je een liter zweet per uur verdampt dan levert dat proces 650 watt aan koeling op. Zweet dat van de huid afdruipt, biedt geen verkoeling. ’

Hitte verdragen is een kwestie van acclimatiseren, benadrukt Daanen: ‘De eerste hitte van het jaar komt het hardste aan. Elke volgende warme dag gaat het lichaam zich verder aanpassen. De zweetklieren gaan anders werken. Na een dag of twaalf kan het lichaam het vermogen tot zweet verdampen hebben verdubbeld.’

Contra-effectief

De sterfte door hitte treft vooral ouderen en mensen met chronische aandoeningen. Toch zijn het niet de allerzwaksten die overlijden stelt Daanen. ‘Als het de allerzwaksten zouden zijn, verwacht je een daling van de sterfte in de maanden na de overlijdens-piek door hitte. Deze dip is maar heel klein. Die hittegolf is dus niet de nekslag voor deze groep.’

Niettemin sterven er tijdens een hittegolf jaarlijks iets meer 80-plussers dan normaal. ‘Lastig is dat ouderen vaak contra-effectief gedrag vertonen. De aanbeveling tijdens een hittegolf is de woning in de relatief koele ochtenduren te luchten en daarna de ramen en gordijnen te sluiten. Maar ze houden die ramen potdicht omdat ze bang zijn ziek te worden door de tocht, waardoor het in huis onnodig warm wordt. Uit gewoonte dragen ze veel kleding. ’s Nachts kruipen ze onder een deken. Ons advies is: koel ’s ochtends het huis, trek dunne kleren aan en slaap onder een laken. Dan krijgt de hitte veel minder vat.’ 

Polsen onder water?

Het Rode Kruis adviseert bij hitte onder meer om de polsen onder de kraan te houden, maar volgens hoogleraar thermofysiologie Hein Daanen kan dat slimmer. ‘Houd liever je hele handen in een teiltje met koud water. Dat scheelt water vergeleken met een stromende kraan. En je handen hebben een groter oppervlak dan alleen je polsen, waardoor je beter afkoelt.’

In een eerdere versie van dit artikel stond dat er geen direct verband is tussen hitte en sterfte van kwetsbare mensen. Dat ligt genuanceerder en is gecorrigeerd in deze nieuwe versie. 

Meer over de warmte

Tropenrooster of zelfs hittevrij: scholen worstelen met de hittegolf.

Horrorwinter in VS, monsterhitte in Australië: toeval? Of de machinaties van een of ander grimmig klimaatmechanisme?

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden