Wetenschap Romeinse watermolen

Wat deden de Romeinen met deze enorme watermolen?

Eindelijk beginnen wetenschappers te begrijpen wat de Romeinen precies deden met een enorm watermolencomplex, een opvallend vroeg voorbeeld van mechanisering.

Een reconstructie van het watermolencomplex in het Musée de l’Arles antique. Foto Wikimedia

Romeinse watermolens in Zuid-Frankrijk maalden op industriële schaal graan voor zeelui. Dat suggereren geologen en archeologen in Science Advances op basis van onderzoek naar watermolens uit circa 120 n.Chr. De molens stonden vaak stil in de herfst en de winter, als er minder werd gevaren op de Middellandse Zee.

Op 8 kilometer ten noordoosten van de antieke stad Arelate, het huidige Arles, stonden twee rijen van elk acht watermolens die graan maalden, tot 25 ton per dag. Het complex was voor antieke begrippen gigantisch en werd vanaf 1937 opgegraven. De molens botsten met het heersende idee dat Romeinen vrijwel al hun zware werk door slaven lieten doen. Blijkbaar deden ze ook aan mechanisering. Dat idee is de afgelopen decennia versterkt doordat archeologen meer voorbeelden vonden van Romeinse industrie.

Als de Zuid-Franse molens werden gebruikt, liet het water kalkafzettingen achter op de houten raden. De houten onderdelen zijn vergaan, maar de kalklagen liggen in het oudhedenmuseum in Arles en zijn nu geanalyseerd. De onderzoekers keken naar de kristalsamenstelling van de afzettingen en de verhouding van twee zuurstofisotopen, die onder andere varieerden met de temperatuur. Zo zagen ze dat de molens in de koudere delen van het jaar regelmatig buiten gebruik waren. Dan werd er geen kalk afgezet.

Van geologie naar archeologie

‛Dit soort analyses doen wij geologen vaak als we aders in gesteenten onderzoeken’, zegt auteur Cees Passchier (Johannes Gutenberg Universiteit, Mainz). ‛Maar ik heb ook interesse in archeologie en op een aquaduct zag ik ooit vergelijkbare laagjes als in gesteenten. Dat bracht me een jaar of acht geleden op het idee om deze methode te gebruiken voor archeologisch onderzoek.’

Tot nu toe gingen kenners ervan uit dat het meel van de molens bestemd was voor bewoners van Arelate. Maar hoe voedden die zich als de molens maandenlang stilstonden? Vanwege de pauzes in het gebruik vermoeden de onderzoekers dat het meel niet naar de stad ging, maar werd gebruikt om lang houdbaar, dubbelgebakken brood te produceren, dat meeging op schepen. In maanden dat er geen vraag was uit havens in de omgeving – in de herfst en de winter – stonden de molens stil.

Archeoloog en classicus Miko Flohr (Universiteit Leiden) is onder de indruk van de kalkanalyse: ‛De watermolens zijn beroemd onder kenners en dit is een prachtige manier om inzicht te krijgen in het gebruik. Het is een enorme stap vooruit.’ Bij de suggestie dat het brood was bestemd voor zeelui, heeft hij nog wel vragen: ‛Het dubbelgebakken brood was lang houdbaar, dus waarom zouden ze niet zijn doorgegaan met de productie van bloem als er een tijd geen vraag was? Bovendien zijn de pauzes maar voor sommige jaren aangetoond. Draaiden de molens in andere jaren door? En had de pauze dan misschien te maken met een tekort aan water of aan graan? Daar zal de komende jaren nog veel over worden gedebatteerd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.