ACHTERGRONDOPLOSSINGEN DROOGTE

Wat de natuur zelf kan doen tegen de droogte

Beeld Van Santen & Bolleurs

De buien mogen anders doen denken, het is structureel te droog in Nederland. Het goede nieuws is dat daar iets tegen te doen is. Ook door de natuur zelf – met een beetje hulp.

Dit wordt een verhaal over droogte, dus eerst een vrijwaringsclausule. Wanneer u dit leest, regent het misschien. Net als gisteren en vorige week. Het verdorde gras van een paar weken geleden is alweer groen gekleurd. Niks aan de hand, toch? Jawel: het is structureel te droog in Nederland en omliggende landen. Een paar dagen regen verandert daar weinig aan, al valt het met bakken uit de hemel. Sterker: hoe heviger de buien, hoe sneller het water het land weer heeft verlaten, maar dat is een ander verhaal.

Droogte dus. Een probleem dat niet van gisteren is, maar van eergisteren. De eerste publicaties over het thema dateren al van de jaren tachtig, toen iedereen met ‘typisch Hollands zomerweer’ nog doelde op die eeuwige ellendige regen die ons elke zomervakantie weer massaal richting Frankrijk en Spanje dreef. Dat was toen.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

De grote vraag nu: kunnen we droogte te lijf, en hoe dan? Het antwoord is eenvoudig: ja. Eindelijk een groot probleem dat hanteerbaar lijkt. Technologische oplossingen zijn er volop, daarover later. Hier beperken we ons voor de oplossing van een min of meer natuurlijk probleem tot het meest voor de hand liggende medicijn: de natuur zelf.

Regen laat zich lastig regelen, op de bodem heeft de mens meer greep. Om droogte te lijf te gaan, is een goed water- en bodembeheer nodig, stellen hydrologen en andere deskundigen op dit terrein. Met die bodem is het in Nederland nogal dramatisch gesteld: vorige week stelde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in het rapport De bodem bereikt?! dat de helft van alle landbouwgrond (732.220 hectare, volgens de laatste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek) verdicht is geraakt door de zware landbouwmachines die eroverheen rijden. Fout gebruik van de bodem en de intensieve landbouw hebben bovendien een negatief effect op omliggende natuur- en bosgronden, aldus de raad.

Een onvoldoende vitale bodem biedt ook geen goede grond voor duurzaam waterbeheer. Vitale bodems hebben een sponswerking: in natte tijden absorberen ze water en houden dat vast, in droge perioden geeft een vitale bodem water af – precies wat nodig is bij zowel wateroverlast als in droge tijden.


Juist als het regent, zoals de afgelopen weken, kun je als consument de natuur helpen de droogte tegen te gaan. We zetten de belangrijkste praktische tips op een rij

Een door zware landbouwtractoren dichtgereden grond neemt tijdens regenbuien minder water op; de zogeheten infiltratiecapaciteit is dan verminderd. Uit bodems die – bijvoorbeeld door verdichting of door een tekort aan organische stoffen – hun sponswerking verloren hebben, spoelen voedingsstoffen en andere chemische verbindingen sneller uit. Gevolg: het omringende grond- en oppervlaktewater krijgt sneller last van algengroei of verontreiniging.

Volgens onderzoekers van de Wageningen Universiteit kan een verminderde infiltratiecapaciteit leiden tot schade aan gewassen. Ook is er op verdichte gronden in droge perioden minder water beschikbaar, omdat de gewassen minder goed in staat zijn water vast te houden en hun wortels ook minder diep in verdichte grond kunnen komen. Om bodemverdichting tegen te gaan, worden tests gedaan met groenbemesters en worden gaten in bodems geboord.

Regenwormen

Met dezelfde intentie worden al langer experimenten gedaan met regenwormen. Het klinkt kinderlijk eenvoudig, en dat is het ook. Het toevoegen van regenwormen aan de bodem leidt tot een betere bodemstructuur, concludeerde een rapport van de Wageningen Universiteit, in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, al in 2009. Zelf trekken de beestjes organisch materiaal als bladresten de bodem in, door hun soms verticale gangenstelsel kan water veel makkelijker de bodem in trekken. Volgens het rapport vergt dat wel even geduld: de eerste effecten lieten zich bij experimenten pas na drie tot acht jaar zien.

Nick van Eekeren, onderzoeker bij het Louis Bolk Instituut naar duurzame veehouderij en agro-biodiversiteit, doet al twintig jaar onderzoek naar regenwormen onder grasland. Hij heeft alle hoop gevestigd op de ‘pendelende regenworm’, een van de achttien soorten die de Nederlandse bodem rijk is. Sinds twee jaar werkt hij aan de introductie van deze soort, in het onderzoeksproject Lumbricus (dat betekent: regenworm). Het gaat om een rode worm, die wel zeven jaar oud kan worden en verticale gangen graaft tot wel drie meter diepte die volgens Van Eekeren met geen machine zijn na te bootsen. ‘Die gangen verdrievoudigen de waterinfiltratie van de bodem’, zegt Van Eekeren. Juist bij plotselinge hoosbuien, zoals we die steeds vaker zien, is dat van belang, maar de gangen zorgen er ook voor dat planten dieper kunnen wortelen en beter bij het water kunnen.

Het beestje houdt van de stabiele grond onder grasland, maar op akkerbouw (waar veel wordt geploegd en gewerkt) komt hij nauwelijks voor. Uitzetten dus, maar dat is niet eenvoudig: juist vanwege zijn hoge levensverwachting plant de worm zich niet snel voort. Kweken blijkt moeilijk. Daarom experimenteert Van Eekeren nu met handmatig overplaatsen van de worm. De eerste resultaten zijn ‘hoopgevend, maar het is nog geen gelopen race’, zegt de onderzoeker.

Beeld Van Santen & Bolleurs

Waterpeil 

Mooi als het lukt. Maar het is slechts een deel van de oplossing. Volgens de Rli moet het bodembeleid fundamenteler op de schop: ‘Dit betekent dat landbouw, bosbouw, natuur, kwaliteit en opslag van (drink)water en opslag van koolstof plaatsvinden op bodems die daarvoor geschikt zijn zonder dat daarvoor allerlei externe middelen zoals (kunst)mest en bestrijdingsmiddelen moeten worden toegediend of het waterpeil moet worden aangepast.’

Het waterpeil, daar valt het woord eindelijk. Misschien wel het heetste hangijzer in de discussie over droogte. ‘Waar dat kan en nodig is, pleiten we voor het verhogen van waterpeilen’, stelt de Vereniging Natuurmonumenten. Zo eenvoudig lijkt het. Dat is het niet: vooral boeren hebben belang bij een lager waterpeil, om uit te kunnen rijden met zware machines en werktuigen. Daartegenover staan onder meer burgers die bij dalend waterpeil hun woningen zien verzakken of houten heipalen zien verrotten doordat daar bij een lager peil zuurstof bij kon. Een belangenstrijd die vooral politiek wordt uitgevochten, tot nog toe vaak in het voordeel van boeren en hun vertegenwoordigers.

Mede daarom stelt Natuurmonumenten meer natuurlijke maatregelen voor. Zuinig omgaan met drinkwater, bijvoorbeeld. Strengere regels voor grondwatergebruik. Natuurgebieden met elkaar verbinden, vergroten en versterken. Het ‘vernatten’ van veengebieden, waardoor die ook minder CO2 uitstoten.

Tussen de Gelderse plaatsjes Leuvenum en Hierden loopt een beek enigszins kronkelend door het landschap. Als was het een restaurant of een krultangset van de Mediamarkt, zo wordt ook deze Hierdense beek gerecenseerd door bezoekers op Google.

Eén reactie lijkt in alle onschuld de Nederlandse volksaard te weerspiegelen: ‘Mooi stukje natuur, alleen wel lastig dat de beek is overstroomd, waardoor je op plekken moet omkeren omdat het pad helemaal onder water ligt.’ Nederlanders houden niet van natte voeten, wel van netjes en opgeruimd. Daarom zijn kanalen, vaarten en sloten ook doorgaans kaarsrecht gemaakt, de liniaal van de tekentafelarchitect is er nog in terug te zien. Er schuilt nog een pragmatische reden achter die strikte lijn: rechte vaarten voeren het snelst water af, precies wat het lage Nederland van oudsher dacht te moeten in ‘de strijd tegen het water’. ‘Dat is historisch zo gegroeid, maar voldoet niet meer aan de eisen van deze tijd’, stelt de Vewin, de vereniging van waterbedrijven in Nederland.

Dat het bij de Hierdense beek soms nat is, is de schuld van Ralf Verdonschot, onderzoeker bij Wageningen Environmental Research. In 2014 begon hij daar met waterschap Vallei en Veluwe en Natuurmonumenten een proefproject om het beeklandschap (en mogelijk ook het boerenland) voor droogte te behoeden. Hij en zijn team verhoogden de uitgesleten bodem van de beek. Simpel, zegt Verdonschot: ‘Je begint met kleine beetjes zand, dan meten we wat het effect is op de waterstand en de omgeving.’

In totaal ging het om enkele tientallen centimeters. Door het ophogen treedt de beek bij hoog water buiten haar oevers en komt het beekdal onder water te staan als een moerasgebied. Ook zijn dode bomen overdwars in de beek gelegd. ‘Zoals vroeger dode bomen in een beek konden vallen, maar de laatste decennia haalde de mens die er altijd uit.’ De doorstroming dwarsbomen: oevers worden nat, er ontstaan buffertjes water. Oftewel: de oorspronkelijke sponswerking van het beeksysteem wordt hersteld, het water bewaard voor drogere tijden.

Precies de bedoeling, al moet de Google-wandelaar misschien nog even wennen aan het idee dat dit eerder en méér natuur is dan de drogevoetenroute waarop hij had gehoopt.

Verdonschot is enthousiast over het resultaat van het experiment. Volgens hem is het op bredere schaal toepasbaar, ook bij landbouwgebied. Wel is een goede kennis van het betreffende gebied nodig, om de effecten van meer water te kunnen inschatten. De eventueel nadelige effecten (overstroming) zijn volgens hem ‘veelal best lokaal’. Vooral in natuurgebieden is vaak ruimte genoeg voor het buiten de oevers treden van het water.

Gewassen aanpassen

Als planten of gewassen geen zin hebben in droogte, dan maken ze maar zin. Zo zou je een andere manier van aankijken tegen droogte kunnen samenvatten. De landbouw heeft onder meer last van droogte doordat gewassen er niet tegen bestand zijn. Waarom dan niet die gewassen aanpassen? Daarmee belanden we op het vakgebied van Franciska de Vries, hoogleraar aardwetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam.

Zij publiceerde eerder dit jaar in het wetenschappelijk tijdschrift Science over een recente ontdekking: planten die kampen met droogte blijken na enige tijd beter in staat hun zogeheten wortelexudatie aan te passen. Die exudatie is een proces waarin plantenwortels een soort vloeistof uitscheiden in de bodem, een mengsel van koolstof, eiwitten, zuren en hormonen. Die mix beïnvloedt de activiteit van micro-organismen in de bodem waarvan de plant leeft. ‘Een bodem met voldoende organisch materiaal en een goede structuur houdt meer water vast’, is haar stelling. Een goede bodem, dat is in haar ogen ook een bodem met ‘een gezonde bacterie- en schimmelgemeenschap’, waardoor zowel de bodem als de gewassen beter bestand zijn tegen droogte.

De gangbare gewassen in de landbouw zijn volgens haar te veel geselecteerd op hoge opbrengst en snelle groei; veel zijn in de loop der jaren veredeld om rechtop te staan, op één stam. ‘Snelgroeiende gewassen zijn per definitie minder goed bestand tegen verstoringen en aanvallen van buitenaf, zoals droogte’, aldus De Vries.

Bij die intensivering van de teelt zijn bovendien de wortels van de planten genegeerd, zegt ze. Zolang je gewassen voedt met kunstmest, hebben ze geen grote wortelstelsels nodig, was steeds de gedachte. Maar diep wortelen is in vele opzichten beter, stel De Vries. ‘Gewassen komen dan beter bij diepere vochtlagen, het is goed voor de bodemstructuur en voor de opslag van koolstof in de bodem.’

Van hetzelfde laken een pak: bijna alle voedselgewassen zijn eenjarig. ‘Er wordt veel onderzoek gedaan naar meerjarige graangewassen. Die blijven het hele jaar door staan, waardoor ook de wortelstelsels in de bodem blijven.’ Om diezelfde reden pleit De Vries voor het gebruik van ‘rust- en wintergewassen’. Dan blijft de grond het hele jaar door bedekt en worden de verdrogende effecten van zon en wind getemperd.

Ook denkt De Vries aan het terugkruisen van oude landrassen uit drogere regio’s, waarvan veel huidige gewassen zijn afgeleid. Nadeel: dat vergt veel tijd. Gentechnologie kan hier een oplossing bieden volgens haar: ‘Vorig jaar ontdekten wetenschappers een gen dat bij planten zorgt voor een diepere beworteling. Als je dat kunt manipuleren, zijn we een heel stuk verder.’

Dat laatste is voer voor discussie: de voorstander van ‘natuurlijke’ oplossingen voor droogte voelt hier mogelijk nattigheid. 

De Volkskrant besteedt de komende weken aandacht aan de droogteproblematiek en hoe we onze omgang met water toekomstbestendig kunnen maken. Kijk ook op volkskrant.nl/droogte

Zelf de droogte te lijf

Juist als het regent, zoals de afgelopen weken, kun je als consument de natuur helpen de droogte tegen te gaan. We zetten de belangrijkste praktische tips op een rij

Lees verder

Grondwaterstanden weer enigszins hersteld na aanhoudende neerslag van afgelopen weken
De aanhoudende neerslag van de afgelopen weken heeft het grondwater weer wat aangevuld. De onmiddellijke dreiging van de droogte is daarmee van de baan. Dat blijkt uit de nieuwe droogtemonitor, woensdag gepubliceerd door de Landelijke Commissie Waterverdeling (LCW).

‘Droogteproblematiek gaat me aan het hart. Ik huil een beetje bij elk beest dat omkomt bij natuurbranden’
Wetenschappers en natuurorganisaties slaan alarm over de droogte in Nederland. De Volkskrant onderzoekt deze zomer wat de gevolgen zijn, hoe het zover heeft kunnen komen – en wat de oplossingen zijn. We bellen met wetenschapsjournalist Jean-Pierre Geelen.

De Nederlandse bodem blijft naar (mot)regen snakken
Ondanks enkele regenbuien in de maand juni blijft de grond in grote gebieden in Nederland kurkdroog. Momenteel is tweederde van de bodem in Nederland aanzienlijk droger dan normaal zou zijn in deze tijd van het jaar.

Zes vragen over de droogte: moeten we de kraan vaker dichtdraaien?
Het kan regenen wat het wil deze weken, te droog blijft het vermoedelijk de hele zomer nog. De droogte bedreigt de landbouw, dier- en plantensoorten en uw huis op houten palen. Hoe erg is het? En wat is ertegen te doen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden