Wat betekenen al die prehistorische afbeeldingen van handen in grotten?

De prehistorische mens drukte zijn stempel op de geschiedenis met zijn handen.

Onderzoekers van het Handpas-project aan het werk in een grot in Castañar de la Frontera, Spanje.

Alsof een kind met een potje verf handafdrukken heeft gemaakt op de muren van de grot. Maar het zijn geen kinderhanden, hier in de grot in het Spaanse Cáceres, en de schildering is al duizenden jaren oud.

Het is een van de oudst bekende schilderingen gemaakt door prehistorische mensen. Net als kinderen met een pen hun eigen hand omtrekken op een vel papier, schilderden zij hun hand op de muren van grotten. De onderzoekers van het Handpas-project vonden ze in meer dan dertig grotten in Spanje, Frankrijk en Italië. Buiten Europa zijn er schilderingen van handen in grotten in onder andere Indonesië, Australië en Argentinië. Soms in heel diepe grotten, waar geen daglicht komt.

Waarom liet de vroege mens zo diep in een grot zijn merkteken achter? Deze uiting van de creativiteit fascineert de onderzoekers van het Handpas-project. Dat heeft als doel om alle bekende afbeeldingen van handen in grotten in Europa vast te leggen, zowel op foto als in 3D, en online beschikbaar te maken.

Hans Peeters, gespecialiseerd in de archeologie van jager-verzamelaars aan de Rijksuniversiteit Groningen en niet betrokken bij de handenstudie, vindt dit een goed plan. Hij licht toe dat het vaak moeilijk is om de schilderingen in de grotten te bekijken, omdat onderzoekers dikwijls maar mondjesmaat de grotten in mogen en de schilderingen niet altijd goed kunnen bereiken. Hij hoopt dat alle andere grotschilderingen, van bijvoorbeeld dieren en abstracte vormen ooit ook zo gedocumenteerd en toegankelijk worden. Vooral de 3D representatie vindt hij van grote waarde: 'De schilders gebruikten verschillende kleuren en maakten gebruik van het bestaande reliëf van de rotswand. Dat kun je op platte foto's niet goed zien.'

Een grotwand met meerdere handschilderingen in Puente Viesgo, Spanje.

De vroege mensen gebruikten in de rotswand aanwezige oneffenheden bij het maken van schilderingen. Ze hadden verschillende technieken om afbeeldingen van handen te maken. Soms drukten ze hun met pigment besmeurde hand tegen de muur. Ook maakten ze negatieven door hun hand tegen de muur te zetten en de pigmenten in allerlei kleuren door een rietje eroverheen te blazen. Vaak vinden de onderzoekers van het Handpas-project schilderingen zoals deze met een missende vinger. De vraag is of dit een bepaald teken was, waarvoor ze die vinger bogen bij het verven, of dat het verminkte handen zijn.

De onderzoekers gebruiken een nieuwe techniek om de schilderingen te dateren. Bij traditionele dateringstechnieken schrapen deskundigen vaak een deel van de schildering om de pigmenten te kunnen testen op ouderdom. Om de schildering niet te beschadigen gebruiken ze voor het Handpas-project een andere methode. Ze kijken naar druipstenen die zich op de schilderingen hebben gevormd. Met het radioactief verval van de stof uranium die zich in de druipstenen bevindt, bepalen zij de leeftijd. Vormde de stalactiet zich óp een schildering? Dan is de schildering minstens net zo oud als de steen. Zit de schildering over de druipsteen? Dan is de schildering maximaal zo oud als druipsteen. Zo ontdekten de onderzoekers dat de gevonden handschilderingen minstens 40 duizend jaar oud zijn.

De datering roept onder experts discussie op. Als er schilderingen gevonden worden die nóg ouder zijn, verdampt de algemene theorie dat de moderne mens de eerste was die kunst maakte. Langer dan 40 duizend jaar geleden waren er namelijk voor zover nu bekend alleen neanderthalers in Europa. Uit die tijd is nog niet eerder kunst gevonden. Als bewezen wordt dat de schilderingen door hen zijn gemaakt, verandert dat het beeld dat we van neanderthalers hebben.

Het is na zoveel tijd moeilijk om achter de beweegredenen van de vroege mensen te komen. Hipólito Collado Giraldo, archeoloog en coördinator van het Handpas-project, suggereert dat zij de afdrukken gebruikten om de weg te wijzen en te waarschuwen voor gevaarlijke passages. Of hun territorium wilden afbakenen. Een door veel onderzoekers geopperde uitleg is een spirituele. Misschien geloofde men wel dat aan de andere kant van de muur geesten leefden, waarmee zij in contact konden komen door hun hand tegen de muur te zetten en te verven.

Een van de handschilderingen in een grot in Cáceres, Spanje. De pink ontbreekt. Voor deze foto is het contrast verhoogd. Beeld afp

Peeters: 'Er is een hele waaier aan interpretaties. De denkwereld van de makers kun je niet terughalen.' Veel hedendaagse jager-verzamelaars hebben een animistisch wereldbeeld. Een dier heeft een ziel. Een plant ook. Zelfs landschappen hebben een symbolische betekenis. Daarom is het volgens Peeters goed mogelijk dat ook de grotten een bijzondere spirituele betekenis hadden.

Maar misschien is er ook wel een nuchtere, aardse verklaring. Zo bestudeerden wetenschappers in Australië recente handschilderingen van Aboriginalstammen. Peeters: 'Vroegen ze een van de makers: waarom schilderde je die hand? Antwoord: ik schuilde voor de regen en verveelde me.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.