InterviewNettie Blankenstein

Wat als je het spreekuur verlaat zonder diagnose? ‘De groep patiënten die dat overkomt is enorm’

‘Het zit tussen de oren’, krijgen mensen met gezondheidsklachten nogal eens te horen bij de huisarts. Volgens Nettie Blankenstein, specialist in onbegrepen klachten, is dat een kwalijke zaak. ‘Tegen iemand met een depressie zou je zoiets nooit zeggen.’

Een man ligt met een aanval van heftige hoofdpijn op de bank.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

‘Snel de deur uitwerken. Hoe meer aandacht je zo’n patiënt geeft, hoe erger het wordt.’ Nettie Blankenstein, hoofd huisartsenopleiding van het VUmc, hoorde het een oudere collega zeggen op een feestje. De term ‘zo’n patiënt’ sloeg op mensen met klachten waar de arts geen goede diagnose voor weet te stellen.

Moet je net Blankenstein hebben, dertig jaar huisarts, gepromoveerd op zogeheten Somatisch Onverklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK). Ze schreef mee aan zo’n beetje alle richtlijnen over hoe artsen het beste kunnen omgaan met dergelijke klachten. ‘Wat die arts op dat feestje zei, staat haaks op alles wat we nu weten over patiënten met slecht begrepen klachten’, zegt Blankenstein. Maandag 16 maart is ze te gast bij het Kenniscafé, de wetenschappelijke talkshow van onder meer de Volkskrant in debatcentrum De Balie in Amsterdam.

Nettie Blankenstein, hoofd huisartsenopleiding van het VUmc en specialist op het gebied van onbegrepen klachten.

Het spreekuur verlaten zonder duidelijke diagnose. Hoe groot is de groep patiënten die dat overkomt?

‘Enorm. Een kwart tot de helft van de consulten bij de huisarts leidt niet tot een diagnose. Mensen melden zich bijvoorbeeld met klachten als buikpijn of een opgeblazen gevoel, hartkloppingen, pijn in rug of nek, moeheid of duizeligheid. Artsen beginnen al met nadenken over hun diagnose wanneer de patiënt de spreekkamer binnenloopt – dus nog voordat die een zin heeft uitgesproken. Gaat het om een kind of een tachtigjarige? Iemand met overgewicht? Dat maakt allemaal veel uit voor het risico op bepaalde ziekten. 

Daarna hoort de arts de klachten aan en vraagt door. Wanneer begon het? Hoe ontwikkelen de klachten zich? Een lichamelijk onderzoek kan nog meer verduidelijken, maar regelmatig kan de arts nog geen diagnose stellen en is vervolgonderzoek nodig. Bij ongeveer 2,5 procent van de patiënten houden ernstige klachten langer dan een half jaar aan en weten artsen nog steeds niet welke ziekte de oorzaak hiervan is.’

‘Het zit tussen de oren’, krijgen zulke patiënten nogal eens te horen.

‘Zo’n opmerking is grievend en onterecht want die klachten zijn reëel. Dat iets ‘tussen de oren zit’ suggereert dat iemand zich aanstelt. Tegen een patiënt met een depressie zou je zoiets nooit zeggen.’

U geeft trainingen aan artsen en specialisten hoe ze moeten omgaan met patiënten met onbegrepen klachten. Wat raadt u hen aan?

‘Ten eerste: onderzoek goed of iemand toch niet een bepaalde ziekte heeft. Is die niet te vinden? Zeg dan eerlijk tegen de patiënt dat je de kans op mogelijke ernstige ziektes kunt uitsluiten. Dat is vaak al een hele geruststelling. Mensen googelen tegenwoordig op hun symptomen en dan vind je bij hoofdpijn toch al snel verhalen over hersentumoren, hoe zeldzaam die ook zijn. Leg de patiënt ook uit dat verder onderzoek geen zin heeft, maar dat je de ontwikkelingen wel in de gaten houdt, en dat de patiënt zeker terug moet komen als de klachten veranderen. 

Verder is het zaak om iemand – samen met een praktijkondersteuner – te helpen zo goed mogelijk te leren omgaan met de klachten. Hiervoor is een individuele aanpak nodig: lichamelijke klachten verstoren bij de een het slaap- of eetpatroon, een ander verliest werk of vriendschappen. Zorgen dat de klachten je leven niet gaan overheersen, daar komt het op neer. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan, natuurlijk.’

Zorgt een medische doorbraak er wel eens voor dat onbegrepen klachten ineens een verklaring krijgen?

‘Ja, dat gebeurde onder meer bij tuberculose. Lange tijd werden deze patiënten beschouwd als zwak, maar Robert Koch (Duits medicus, 1843-1910, red.) ontdekte dat een bacterie de oorzaak is. Ook het mechanisme van onbegrepen klachten zelf begrijpen wetenschappers steeds beter. Neem stress of pijn. In reactie daarop gaan in de hersenen de hypothalamus en de hypofyse harder werken, waarna je bijnieren extra adrenaline en cortisol aanmaken. Die zetten het lichaam in een voortdurende actiestand: hartvaten verwijden, darmvaten vernauwen. Dit kan voor ontstekingsreacties zorgen, waardoor pijnklachten verergeren, en er kunnen extra klachten bijkomen zoals diarree, hartkloppingen en op den duur uitputting. 

Ook moet een arts altijd waakzaam blijven; dezelfde stress die leidt tot onbegrepen klachten verhoogt ook de kans op bekende ziektes zoals hartziekten. Je moet continu die balans houden; het lichaam in de gaten houden en patiënten helpen om te gaan met hun klachten.’

Kenniscafé: Diagnose Onbekend. Maandag 16 maart, De Balie, Amsterdam. Met o.a. Nettie Blankenstein (hoofd huisartsenopleiding VUmc), Jim van Os (psychiater) en Isabelle Jansen (ervaringsdeskundige en documentairemaakster). Kaarten verkrijgbaar via debalie.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden