Was de zelfdoding van hun 19-jarige dochter een oprechte doodswens of werd ze op het idee gebracht?

Ximena Knol beeïndigde haar eigen leven met 'zelfmoordpoeder'

De 19-jarige Ximena stierf nadat ze een 'zelfmoordpoeder' had ingenomen. Volgens haar ouders heeft de Coöperatie Laatste Wil haar tot suïcide aangezet.

Carolina en Randy Knol, ouders van de 19-jarige Ximena. Foto Linelle Deunk / de Volkskrant

Het is 22 februari als Randy Knol rond twaalf uur 's middags het telefoontje krijgt van de wijkagent. 'Randy', zegt de agent. 'Ik sta hier voor de deur bij je dochter. En ik kom er niet in.'

In één adem door vertelt de agent wat er aan de hand is. 'Je dochter heeft vannacht een verontrustende mail gestuurd naar de psycholoog. Kun jij haar bellen?' De mail is om 3.01 uur verstuurd en zijn dochter schrijft dat ze het niet meer ziet zitten, dat ze een methode heeft gevonden die snel en pijnloos is.

Randy grijpt naar zijn zakken. Op zijn tweede telefoon belt hij zijn dochter, maar ze neemt niet op. Hij vraagt of de agent haar hondje binnen hoort. 'Ja', zegt de man.

'Breek maar in', zegt Randy. Zijn hart klopt in zijn keel.

'Goed', zegt de agent. 'Ik hang nu op.'

Vijf minuten gaan voorbij. Tien. Twaalf.

Randy Knol denkt aan zijn dochter Ximena, een sociaal, intelligent 19-jarig meisje met talent voor tekenen en een grote liefde voor dieren. Ze heeft een posttraumatisch stresssyndroom en krijgt daarom ambulante begeleiding in haar huis in Veghel. Ze snijdt zichzelf weleens, weet haar vader. Zijn ze haar aan het reanimeren?

Dan belt de agent opnieuw. 'We hebben haar in haar bed gevonden', zegt hij. 'Ze is overleden.'

Wat er precies is gebeurd - dat vertelt de agent dan nog niet.

Maar de manier waarop hun dochter is overleden is voor Randy en Caroline Knol de reden dat ze nu, zo kort na haar dood, vertellen wat hun is overkomen. Ze vinden dat de dood van hun dochter deels te wijten is aan de Coöperatie Laatste Wil, die al sinds september beweert een legaal en gemakkelijk verkrijgbaar middel te hebben gevonden waarmee mensen op 'humane' wijze een einde aan hun leven kunnen maken.

'Mijn dochter was nog een kind', zegt haar moeder Caroline. 'Ze wilde niet dood. Alles in haar hoofd had zich zo opgestapeld dat ze geen uitweg meer zag. Die was er wel. Maar de coöperatie gooide olie op het vuur.'

'Ze hebben aangezet tot zelfdoding', zegt haar vader.

Bij artikelen over zelfdoding komt de redactie voor een dilemma te staan. Het is een maatschappelijk relevant onderwerp, waarover gepraat moet worden, maar tegelijkertijd wil je lezers niet op ideeën brengen.

Veelvuldig en gedetailleerd berichten over zelfdoding kan leiden tot kopieergedrag, blijkt uit onderzoek. Als we erover schrijven dient de Volkskrant dus terughoudend te zijn. Details over de gekozen methode laten we zoveel mogelijk achterwege, om wanhopige lezers niet op ideeën te brengen. In de meeste gevallen is die informatie ook niet relevant.

Maar soms wel. In de discussie over het vrijwillig levenseinde is het middel waarmee een einde aan het leven wordt gemaakt, juist cruciaal. Als de Laatste Wil zegt dat ze een goed middel hebben gevonden, is het de taak van de journalistiek dat te controleren. Het is dus onvermijdelijk dat het stuk in dit geval wel over de gekozen methode gaat.

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn 0900-0113 (113.nl).

Potje

Na het telefoontje stapt haar vader in zijn auto. Bij het huis van Ximena ziet hij vijf politiewagens. Hij wil naar zijn dochter, maar agenten versperren hem de weg: haar huis wordt onderzocht. 'Ik doe een stap naar voren en voor ik het weet springen ze met zijn vijven boven op me', zegt hij.

Een uur lang wacht hij, rookt hij sigaretten, vraagt hij agenten wat er is gebeurd. Niemand vertelt hem iets.

Dan komt er een schouwarts op hem af. 'Ze zei dat ze een potje met poeder naast haar bed hadden gevonden. Ze had het opgelost in een glas water en het opgedronken. Daaraan is ze vermoedelijk overleden.' Bij het bed is ook een verpakking Naproxen gevonden, een pijnstiller.

Hij googelt op zijn telefoon de stofnaam die de arts noemt en leest meteen hoe dodelijk dit middel is. Hoe komt zijn dochter aan dit spul?

Haar ouders denken aan Ximena als sociaal en intelligent, met talent voor tekenen en een grote liefde voor dieren. Foto Linelle Deunk / de Volkskrant

Even later zit hij bij zijn zieke vrouw Caroline op bed. Met haar handen voor haar gezicht hoort ze hem aan. 'Het is niet waar', zegt ze.

Die middag krijgt Randy opnieuw een telefoontje: Ximena's lichaam moet naar het Nederlands Forensisch Instituut voor onderzoek. 'We rijden erheen', zegt zijn vrouw.

Bij hoge uitzondering mogen ze even de kamer in. Ze zien haar liggen op bed, gewikkeld in een deken. Een minuscuul gedeelte piept er onderuit. Ze schrikken. Haar gezicht is blauw.

'Zelfmoordpoeder'

Die avond beginnen ze hun zoektocht. Ze ontdekken dat het middel dat Ximena dronk, wordt besproken in discussies op webfora over het 'zelfmoordpoeder' van de Coöperatie Laatste Wil. Op de website van de coöperatie zelf wordt het middel niet bij naam genoemd. Maar in hun nieuwsbrief staat wel dat het poeder moet worden opgelost in water en genomen in combinatie met de pijnstiller Naproxen. Precies zoals Ximena heeft gedaan.

De Coöperatie Laatste Wil is een belangengroep die al jaren pleit voor meer zelfbeschikking rondom het sterfbed. Wie dood wil, heeft recht op een humaan levenseinde, vindt Laatste Wil. In september 2017 kondigt de organisatie aan een middel te hebben ontdekt dat mensen een snel, pijnloos en 'humaan' sterfbed zou geven. De stof is legaal en vrij verkrijgbaar. Het middel wordt niet bij naam genoemd, omdat de organisatie wil voorkomen dat restvoorraden gaan rondzwerven in de samenleving. In een Nieuwsuur-uitzending en op zijn website beschrijft Laatste Wil wel de precieze eigenschappen en bijwerkingen van de stof.

Omdat het middel alleen in grote hoeveelheden wordt verkocht, wil de coöperatie leden de stof groepsgewijs laten inkopen. Inmiddels zegt de organisatie 22 duizend leden te hebben. Duizend van hen zijn betrokken bij de eerste aankoopronde, die nog niet is afgerond.

'Geknoei'

Niet iedereen wil dat proces afwachten. Op internet leiden de omschrijvingen van Laatste Wil onmiddellijk tot speculaties. Kenners wijzen twee middelen aan die het kunnen zijn en die stofnamen circuleren nu op vele websites. Enkele leveranciers merken al snel een toegenomen vraag naar deze poeders.

Ximena nam een van deze stoffen, vertellen haar ouders.

'De coöperatie verschuilt zich achter het feit dat ze de naam niet hebben genoemd', zegt Randy. 'Maar als ik zeg: het is geel, het is krom en het is fruit, dan weet jij dat ik het over een banaan heb.' Hij twijfelt niet dat zijn dochter door de coöperatie op haar idee is gebracht.

De kritiek op de Coöperatie Laatste Wil komt zeker niet alleen van Ximena's ouders. Ook deskundigen en politici zetten grote vraagtekens bij hun werkwijze. Minister de Jonge van Volksgezondheid noemde het achterliggende idee van de coöperatie 'ongewenst, onverantwoordelijk en mogelijk zelfs strafbaar'. Hij gaat op 23 maart in gesprek met het bestuur. Het Openbaar Ministerie onderzoekt Ximena's dood en in hoeverre Laatste Wil daarin een rol heeft gehad.

Hoogleraar suïcidepreventie Ad Kerkhof noemt de aanpak van de Coöperatie Laatste Wil 'geknoei'. 'Als je zegt dat je een middel hebt dat pijnloos is en 100 procent zekerheid geeft, dan verhoog je de kans op suïcide.'

'Het is té laagdrempelig', zegt ook forensisch arts Jeroen Timmerman van de GGD in Amsterdam.

Geen toetsing

De Coöperatie Laatste Wil redeneert dat wie een einde aan zijn leven wil maken, toch wel een weg vindt om dat te bereiken. 'Mensen hebben hier lang over nagedacht, plegen echt niet zomaar zelfmoord', zegt bestuurder Petra de Jong.

Maar volgens deskundigen maakt het wel degelijk uit hoe laag de drempel is. Kijk maar naar beroepsgroepen met toegang tot en kennis over dergelijke middelen, zegt hoogleraar Kerkhof. 'Onder anesthesiologen is het zelfmoordpercentage hoger dan bij de rest van de bevolking. Zij weten precies hoe het moet, wat er pijnloos is, én ze kunnen erbij. Hetzelfde geldt voor dierenartsen. Bij hen ligt het spul gewoon in de kofferbak. Als we effectieve, pijnloze middelen bij de drogist zouden neerleggen, weet ik zeker dat er veel meer suïcides zouden zijn.'

Forensisch arts Timmerman zegt de indruk te hebben dat suïcide met zogenaamde 'humane' pillen en poeders toeneemt. Als overledenen worden gevonden, treffen Timmerman en zijn collega's in hun huizen bijvoorbeeld geregeld het handboek van Boudewijn Chabot voor 'zelfeuthanasie'.

Vlinders op de laatste rustplaats van Ximena. Foto Linelle Deunk / de Volkskrant

De coöperatie toetst niet wat de situatie is van leden die zich aanmelden. Na een halfjaar lidmaatschap krijgen zij informatie over het middel. Kerkhof: 'Wij weten gewoon dat er veel mensen zijn die schijnbaar erudiet en rationeel over hun leven nadenken, maar dat daar soms toch een depressie onder zit die behandelbaar is. De meeste mensen die een verzoek doen om hulp bij zelfdoding zien na een paar gesprekken af van hun doodswens. Ik vind daarom dat er altijd een beoordeling door een arts, psychiater of psycholoog bij moet zitten.'

Timmerman is dat met hem eens. 'Er zijn gewoon mensen die in een impuls iets radicaals kunnen doen. Wij zien geregeld impuls-suïcides bij mensen die eenzaam en depressief zijn, mensen met een verbroken relatie. Mensen die ook behandeld hadden kunnen worden.'

Humane dood?

Bestuurder Petra de Jong van de coöperatie betreurt Ximena's overlijden, maar voelt zich niet verantwoordelijk voor haar dood of voor het rondzingen van namen van dodelijke chemicaliën. 'Er is al jaren discussie over zelfdoding en overal worden middelen genoemd. Wij hebben dat niet gedaan. Dat gebeurt omdat er mensen zijn die ernstig lijden aan het leven. Hoe gruwelijk is het dan als mensen zeggen: we nemen alle humane middelen weg? Dát is toch inhumaan? Zelfdoding is elke dag overal mogelijk. Iedereen kan iets uit zijn keukenkastje pakken om een eind aan zijn leven te maken. De informatie over een humaan middel verlaagt de drempel niet. Wie zijn wij om te bepalen of iemand wel of niet moet blijven leven? Zonder ons was dit ook gebeurd.'

Dat de middelen die genoemd worden als 'zelfmoordpoeder' tot een humaan einde leiden, is overigens niet onbetwist. 'Het is niet altijd gegarandeerd humaan en zonder vervelende bijwerkingen, zegt Ad Kerkhof. 'Mensen kunnen epileptische aanvallen krijgen.' Ook arts en filosoof Bert Keizer bekeek wetenschappelijke artikelen over een van de genoemde middelen. 'Of het een akelige dood is? Ik denk van wel, maar ik baseer me op een beperkte casuïstiek.'

Forensisch arts Timmerman zegt dat claims over een 'humane dood' sowieso moeilijk hard te maken zijn als mensen hun levenseinde in hun eentje plannen en uitvoeren. 'Ze overlijden en kunnen achteraf niet klagen. Dus je hoort nooit of het pijnlijk was.'

Lees verder onder de foto.

Foto Linelle Deunk / de Volkskrant

'Klap'

Drie dagen na Ximena's dood krijgen haar ouders een telefoontje dat haar lichaam wordt vrijgegeven. Op een metalen brancard zien ze hun kind terug, in een blauw operatieschort. Door het effect van de chemicaliën en de obductie herkennen ze hun dochter nauwelijks terug.

'Het is een klap als je je kind zo terugkrijgt', zegt Caroline.

De afgelopen dagen hebben ze alles gelezen over het middel dat ze nam. Ze hebben gezien dat het zware hoofdpijnen en epileptische aanvallen kan veroorzaken. En elke dag werden ze bozer. 'We vonden haar laken terug onder het braaksel', zegt haar moeder. 'Hoe humaan is dit einde dan?'

Ximena's ouders snappen niet dat dit middel zo gemakkelijk verkrijgbaar is. 'Hoe kun je als minister van Veiligheid en Justitie gaan slapen als je op Kamervragen antwoordt: ach ja, het Openbaar Ministerie moet maar kijken of er iets gebeurt', vraagt haar vader zich af.

In de betalingsgevens vinden ze terug dat Ximena het middel drie weken voor haar dood heeft gekocht via een website. Kosten: 10,50 euro, inclusief 8,95 euro verzendkosten.

Caroline: 'Kinderen van 12 jaar hebben al een eigen bankpas en kunnen dit dus gewoon zelf bestellen. Hoeveel van hen lopen er niet rond met depressieve gedachten?'

Randy: 'Veel mensen denken weleens aan zelfmoord. Maar er is iets wat hen weerhoudt. Bijvoorbeeld: als ik voor de trein spring, wat blijft er dan van me over?'

Hij verwijt de Coöperatie Laatste Wil reclame te maken voor een pijnloos middel. 'Ximena was voor één ding banger dan voor haar angsten en dat was pijn. Als je zegt dat iets pijnloos is, en je kunt het binnen 24 uur in huis hebben, dan is de stap naar zelfdoding zoveel kleiner.'


Voor hulp en advies is contact mogelijk met de suïcidepreventielijn 113Online, via 0900-0113 en www.113.nl

Heeft u een tip over dit onderwerp of wilt u uw ervaring delen? Mail de redactie: onderzoek@volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.