BESCHOUWING

Waarom verschijnen er zoveel onzinberichten?

Terugblik op één jaar Klopt dit wel?

De meeste hapklare weetjes uit het genre 'lichtwetenschappelijk nieuws' kloppen niet, blijkt uit één jaar systematisch factchecken. Maar waar komen de feitoïden eigenlijk vandaan?

Hoogleraren kleden zich om in de Togakamer maandag voorafgaande aan opening van het Academisch Jaar op de Radboud Universiteit in Nijmegen. Beeld anp

De professor had haar werk goed gedaan, prominent stond haar ontdekking in de krant. In de Vogelaarwijken, de achterstandsbuurten die extra overheidsgeld kregen voor wijkverbetering, zijn de mensen gezonder! Met belangstelling namen politici kennis van het gevondene, de professor kwam in de kranten en op de radio.

Maar nu het mediastormpje weer was geluwd, zat ze hier tegenover een meneer van de Volkskrant die daar een beetje lastige vragen begon te stellen. Interessant, dat de bewoners van de Vogelaarwijken meer zijn gaan wandelen. Maar mevrouw Karien Stronks, hoogleraar sociale geneeskunde van het AMC, uit uw cijfers blijkt óók dat ze wat minder zijn gaan fietsen en sporten. Waarom zegt u dat er niet bij? En in de krant staat dat ze minder roken, maar waarom blijkt dat niet uit uw cijfers?

Vindt u niet dat u hard van stapel loopt met uw uitspraken dat die krachtwijken zo'n succes zijn dat het 'een gemiste kans' is om ermee te stoppen, zoals u in Trouw zei, en dat 'we veel meer hadden kunnen bereiken'?

Waarop de professor zei dat de krant haar verkeerd had geciteerd. Ze had het de journalist nog zo gezegd, 'maar die suggesties worden vervolgens niet allemaal overgenomen, zo gaan dat soort dingen'. Gelukkig was de Trouw-redacteur in kwestie zo vriendelijk het stuk even op te sturen, mét Stronks commentaar. De professor had een paar punten en komma's gewijzigd; de rest had ze zo gelaten.

Feiten, verdraaide feiten, halve leugens en hele onwaarheden: ziedaar een dag aan het front van het nieuws, daar waar cijfers en interpretaties elkaar ontmoeten en waar pr-belangen en media-afwegingen met elkaar de horlepiep dansen. Studies moeten conclusies opleveren! Organisaties, bedrijven en universiteiten moeten het nieuws halen! Kranten moeten verkopen! Klik die onderdelen in elkaar en je hebt opeens een merkwaardige katapult in handen, die voortdurend allerlei wetenswaardigheden en feitoïden op ons afvuurt die... nou ja, niet per se waar zijn.

VOGELAARWIJKEN

De volledige factcheck van de zaak met de Vogelaarwijken, en Stronks kijk op de zaak, leest u hier.

'Onzin'

Zo'n 150 nieuwsfeiten en media-uitspraken, liepen we het afgelopen jaar na in onze halfwekelijkse rubriek Klopt Dit Wel, en ongeveer een op de drie moesten we het predikaat 'onzin' geven. Ongeveer de helft kreeg het oordeel 'twijfelachtig' of 'niet te controleren' - eigenlijk net zo erg, want wie zit er nu te wachten op twijfelachtig of oncontroleerbaar nieuws? Uiteindelijk konden we de berichten die na controle wél klopten met een lantaarntje zoeken: we turfden er 13, minder dan een tiende van het totaal.

Natuurlijk, we controleerden alleen nieuws waarbij we toch al een raar gevoel hadden, niet palen boven water van het soort 'Beyoncé heeft nieuwe cd'. Maar intussen kun je je kunt je afvragen hoe het mogelijk is dat een bericht als 'kaas net zo verslavend als morfine' het nieuws haalt - niet één, maar wel honderden media.

Ach, laat ze lekker mal doen, zegt u misschien. We hebben het hier immers over de leuke weetjes voor bij het koffieapparaat. Wetenschap-light. Heb je het al gehoord? De mannengriep bestaat tóch, één op de tien krijgt wel eens een orgasme in de sportschool!

Maar lang niet alle onzin is onschuldig. Denk aan 'driekwart moslims wil sharia' (op basis van onderzoek waarin dat woord niet eens voorkwam) of aan 'vaccins geven autisme' (gefraudeerd onderzoek, maar de uitkomst zingt nog steeds rond). Ronddwarrelende weetjes vormen de piketpaaltjes waarlangs we onze kennis uitzetten, voor je het weet zitten ze meegegoten in het fundament van wat we denken te weten: rode wijn is gezond, suiker is verslavender dan cocaïne, vrouwen praten meer dan mannen (allemaal onjuist).

Wat gaat er mis

Wát er precies misgaat, verschilt. De ene keer blijkt een definitie wel erg ruim afgesteld. Staat er opeens in De Telegraaf dat een op de acht tieners soms een naaktfoto van zichzelf deelt (ja, als je het tuiten van de lippen ook meerekent) of meldt Nu.nl dat een kwart van de werknemers een conflict heeft met de baas (op gezag van de verkoper van rechtsbijstandsverzekeringen, die het begrip 'conflict' lekker ruim nam). Andere keren is een vondst te ver doorvertaald naar de lezer, of missen cruciale nuances. Opgroeien met dieren vermindert de kans op allergie!, meldde de NOS na een studie naar een eiwit bij muizen. Grijs haar binnenkort verleden tijd!, begreep JAN na de ontdekking van een genetische variant die het krijgen van grijs haar iets beïnvloedt.

Ook bij de cijfers gaat het vaak mis. Arafat voor 83 procent zeker vergiftigd!, maakte Al Jazeera op uit een rapport waarin op een schaal van zes hypotheses de vijfde werd omarmd - want vijfzesde is 0,83 nietwaar? Onder meer de Volkskrant nam het over. Of ze halen oorzaak en gevolg door elkaar: een hobby vergroot de kans op een goede baan, meldde Intermediair (het omgekeerde is logischer).

Domme journalisten

Brrr, het tocht hier. Welke achterdeur staat er eigenlijk open?

Die van ons, domme journalisten, natuurlijk - dat is het vlugge antwoord. Wij van de krant willen nu eenmaal verkopen. En hoe lukt dat beter dan met berichten van het allooi 'vrouwen slapen meer dan mannen' (twijfelachtig) en 'in Noord-Holland poept men het meest' (onzin)?

Daar zit wat in. Want zeker als het om wetenschap gaat, blinken journalisten niet altijd uit in vakkennis. Lezen geen onderzoeken, snappen de statistiek niet, maken geen onderscheid tussen een respectabel vakblad en het eerste het beste marktonderzoekje - zo ongeveer luidt de kritiek die keer op keer in de officiële rapporten staat.

Neem die keer toen Britse wetenschappers beschreven hoe triglyceride-rijke lipoproteïnen inwerken op de immuunrespons bij muizen - we vertellen het maar gewoon zoals het is. Al die moeilijke woorden, de pers begreep er geen snars van. Dat werd dus Koffie verkeerd slecht voor de gezondheid (Metro) en Drinking too many lattes could KILL you (Daily Mirror).

Mediamachine

Gedenkwaardig was ook het Amerikaanse onderzoek waarbij vrijwilligers mailtjes met taalfouten doornamen en zich een oordeel moesten vormen over de afzender. 'Persoonlijkheid beïnvloedt hoe iemand reageert op fouten in e-mails', meldde het persbericht. 'BEWEZEN: Taalverbeteraars zijn onprettige mensen', kopten Metro, RTL en Linda in.

Is de mediamachine eenmaal op gang, dan wast hij witter dan wit. Op tweeduizend plaatsen werd herhaald dat de zomertijd het gevaar op beroerte vergroot (onzin), en op honderden nieuwssites werd nagepraat dat een panda in Taiwan haar zwangerschap had gefaket om beter voedsel te krijgen (idem). Snel, sneller, snelst! Vooral de elektronische snelweg is aanjager: toen we na 631 internetkoppen contact opnamen met de paleontoloog die 's werelds grootste dinosaurus zou hebben ontdekt, bleek dat we de eersten waren die dat deden (het nieuws was twijfelachtig).

Het medium maakt uit. Hoewel ook de Volkskrant er heus wel eens naast zit, komt de meeste feitenflut opvallend vaak uit dezelfde hoek: Metro, Nu.nl, Algemeen Dagblad, de nieuwtjesrubrieken van glossy's als Linda, Libelle en Men's Health. Kleine, jonge redacties, zou je kunnen zeggen, met een liefde voor klikhits en een diepe drang tot verstrooiing. Redacties, blijkt uit de onderzoeken, die wetenschap niet al te serieus nemen: leuk ontbijtshowvulsel, doe niet zo moeilijk.

Het is een achterdeur waarlangs partijen op zoek naar media-aandacht gemakkelijk naar binnen glippen. Bloemen houden vandalen rustig! (meldde de Telegraaf op gezag van het bedrijf dat plantenbakken plaatst op straat.) Automatisch rijden halveert de kans op een ongeluk! (zei Tesla-fabrikant Elon Musk). Ook bij Vogelaarwijkonderzoekster Stronks, eerder actief voor GroenLinks in de lokale politiek, speelden belangen en belangetjes: het onderzoek liep af, er moesten resultaten worden getoond, er was net een SCP-rapport over de wijkaanpak verschenen dat ze te negatief vond weergegeven.

Persafdeling universiteiten

Vaak is het de persafdeling die een vondst verder verdraait. Zo'n rapport of onderzoek moet gelezen worden, nietwaar? Toen Britse onderzoekers 462 persberichten doorvlooiden afkomstig van twintig onberispelijke medische faculteiten, bleek in 40 procent een gezondheidsadvies te staan dat in het achterliggende onderzoek niet voorkwam. 33 procent stelde gevonden verbanden voor als oorzaak-gevolg, 36 procent had het al over consequenties voor de mens terwijl de studies over dieren gingen.

Subtiel kan dat gaan. Natuurlijk zeiden de uitkomsten van Martijn Finken van VUmc over het verband tussen schildklierhormoon tijdens de zwangerschap en de leerprestaties op school weinig. Maar wat in zijn wetenschappelijke artikel nog gewoon statistisch jargon was ('effect' betekent daar 'uitkomstmaat') werd in het persbericht opeens een 'effect', een oorzakelijk gevolg. Finken liet het passeren, en 'Rekenproblemen door moeder met trage schildklier' was wat onder meer NRC, NOS en Nu.nl ten onrechte meldden.

Minder subtiel kan trouwens ook. 'Bedorven vlees en poepbacterie in barbecueschotels', stelde Wakker Dier na onderzoek van 21 volstrekt veilige vleesschotels. Onder meer RTL Nieuws, Het Parool en de Volkskrant namen het 'nieuws' over.

Roem, aandacht en geld

Ach, je kunt het de betrokkenen niet eens kwalijk nemen. Wie het spel meespeelt, haalt de krant en krijgt de roem, de aandacht en het geld. Wie heeft er nou belang bij om te zeggen dat allemaal best meevalt?

Volstrekt wonderlijke gevolgen, heeft dat soms. Neem die keer toen Australische psychologen onderzochten of mannen in staat zijn om aan de foto's van vrouwengezichten te zien wie van de dames ontrouw is. Dat konden ze niet. 'Mannen waren niet in staat om de trouw met enige nauwkeurigheid te beoordelen,' aldus de onderzoekers in vakblad Plos One.

Maar in de titel van hun artikel begon het al, het gesjor aan de feiten. 'Seksuele trouw-beoordelingen door mannen bevatten wellicht een kern van waarheid', noteerden de onderzoekers daar, om hun onderzoek nog enige sjeu te geven. Het persbericht was alweer iets stelliger: 'Mannen wellicht in staat om de trouw van een vrouw af te lezen van haar gezicht'. Waarna de tabloids er lucht van kregen: 'Lies written all over their faces' (Times Live), 'Could YOU spot a cheater?' (Daily Mail).

Onderzoek Vogelaarwijken

Met het onderzoek naar de Vogelaarwijken zit het eigenlijk niet anders. 'We vonden geen consistent bewijs voor positieve veranderingen in gezondheid of gezondheidsgedrag in de aandachtswijken', schreef Karien Stronks in de vakpers; er waren alleen 'voorzichtige' en 'bescheiden' aanwijzingen. 'Achterstandswijken gezonder door krachtwijkenbeleid', noteerde het AMC boven het persbericht. 'Bewoners gezonder in Vogelaarwijken', schreef Trouw, weer iets pregnanter.

Zo ontstaan uit los zand betonnen waarheden en verandert niets bijzonders in een belangwekkende ontdekking, het gaat helemaal vanzelf. Er zijn geen schuldigen en er is geen opzet, want in het zwemparadijs van het nieuws leiden alle roetsjbanen nu eenmaal naar beneden. We doen gewoon ons werk! En het is toch leuk en interessant om te lezen?

Ja: tot je opeens, zoals Linda's Jossine Modderman vorige zomer, 's ochtends levende pissebedden staat te eten tegen de hooikoorts. Pissebedden! Waar blind geloof in de wetenschap toch niet toe kan leiden.

De hele wereld is gek geworden

Zo houden ze elkaar bezig, de wetenschapper en de journalist, tot we allemaal rondlopen op onze sokken voor de concentratie, chocolade eten voor een langer leven en teenslippers mijden wegens de 'poepbacterie'. De Hele Wereld Is Gek Geworden: misschien is dat nog de meest kernachtige samenvatting van één jaar Klopt Dit Wel.

Gelukkig biedt onze door en door gemedialiseerde wereld ook zijn eigen tegengif. Nadat Sywert van der Linden bij De Wereld Draait Door wat al te scheutig beweerde dat een op de twintig allochtonen verdachte is van een zedenmisdrijf, werd hij gegeseld op internet en moest hij terugkomen om het recht te zetten. En toen onder meer deze krant erop wees dat de 'Mayastad' die een Canadese tiener op Google Earth had ontdekt gewoon een maïsveld was, trokken diverse media hun berichten in en kwam zelfs de NOS, overigens meester in het rechtzetten van gemaakte fouten, erop terug.

Schandpaal

Met wat meer aandacht zijn de grofste blunders en penetraties door belanghebbenden best te voorkomen. Hoewel ook Trouw, NRC en de Volkskrant nu en dan mis schieten, gebeurt dat opvallend weinig, en dat zal zeker komen doordat ze voorbehoedsmiddelen gebruiken. Zoals een wetenschapsredactie die ook het snelle hapslikwegnieuws op internet eerst even inspecteert, én (in elk geval bij de Volkskrant) de afspraak om onderzoeken altijd even voor te leggen aan een niet betrokken expert. In een wereld van dalende oplages zijn transparantie en betrouwbaarheid net zo goed een verkoopargument.

Ook in de wetenschap zelf klinkt de roep om open en eerlijk steeds luider. Gratis toegankelijke vakbladen, openbare datasets, studies meerdere keren uitvoeren: talloos zijn de initiatieven om de wetenschap weer wat tot bedaren te brengen. De wind waait nog steeds richting de kekke, hapklare resultaten. Maar tegenwind is er inmiddels ook.

En als het allemaal mislukt? Dan is er altijd nog de schandpaal. Misschien is namen en shamen, het ergste kletskousennieuws ontrafelen en de dader in zijn gezicht uitlachen, wel de beste stok achter de deur om kabouter pierlala en zijn vriendjes op afstand te houden.

Vijf fijne feitencheck-plekken

Klopt dat wel?
Feitenblog van de Stichting Skepsis, met veel aandacht voor pseudowetenschap en kwakzalverij.

Dokter Media
Nieuw initiatief. Twee jonge medici duiden het medische nieuws.

Nieuwscheckers
Dicht op het kleine nieuws, actief in periodes. Door Leidse studenten journalistiek en nieuwe media.

Center for Accountability in Science
Ietwat pompeus getiteld, academisch initiatief om met name medisch en voedingsnieuws te duiden.

The Factcheck Blog
Invloedrijk Brits feitenblog, overwegend politieke en economische kwesties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.