WetenschapNatuurkundige verschijnselen

Waarom verkeersborden ’s nachts zwarte vlekken krijgen en meer opmerkelijke verschijnselen uit de natuurkunde

Waarom zijn s nachts veel van de helblauwe ANWB-borden boven de snelweg vlekkerig zwart? Waarom ploppen mijn oren altijd precies vijf maal als mijn trein de Drontermeertunnel bij Zwolle binnenrijdt? 

’s Nachts verschijnen soms curieuze vlekken op verkeersborden.Beeld ntvn

Het Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde, clubblad van de vaderlandse fysici, van leraren tot studenten en hoogleraren, vroeg vakgenoten voor het julinummer om opmerkelijke alledaagse fysische verschijnselen.  Als fijne zomerspecial, maar vooral als eerbetoon aan de grondlegger van de zogeheten natuurkunde van het vrije veld, de Vlaming Marcel Minnaert, die dit jaar een eeuw geleden naar Nederland kwam.

Astronoom Minnaert (Gent 1893) schreef tussen 1935 en 1940 een driedelige klassieker onder die titel, Natuurkunde van ’t Vrije Veld. Over licht, kleur, warmte en kou, golven en kolken en stromingen, van wolken en van sterren, over regenbogen en bijzonnen, allemaal zonder hulpmiddelen te zien in de echte wereld. 

‘Haast met het oog van een veldbioloog’, schrijft Minnaert-biograaf Leo Molenaar in zijn bijdrage aan de lezenswaardige special, en dat is eigenlijk geen toeval. Natuurliefhebber Minnaert studeerde in België eerst biologie, tot oorlogsperikelen hem in 1918 naar Nederland verdreven. Hij begon opnieuw in de astronomie en werd er toonaangevend in. Zijn domein werd de Sonnenborgh in Utrecht, waar hij na de oorlog hoogleraar werd, en ook bekend werd als een fel pacifist en activist tegen kernwapens, die geregeld met spandoeken en al demonstreerde.

Interessant, maar in de special draait het toch vooral om natuurkunde die voor het oprapen ligt voor wie zijn ogen en oren openhoudt. Van scheurend ijs tot oplichtende nachtwolken, vreemde verdampingsverschijnselen tot gekke droge stroken op de A27 na een regenbui: vragen zijn er in elk geval te over.

Veel ervan is in Minnaerts geest, het meeste kan echter niet helemaal tippen aan het origineel uit 1937 dat zo veel aanwees en beschreef en vooral ook nauwkeurig verklaarde, met formules en grafieken. Dat ontbreekt hier goeddeels.

Alleen daarom al zijn de persoonlijke herinneringen van sommige Minnaert-fans het lezen waard. Van de gepensioneerde Groningse universiteitsdocent Hans Jordens bijvoorbeeld, die al een heel leven vergeefs uitkijkt naar de groene flits bij de ondergang van de zon, een zeer zeldzaam verschijnsel waarover Minnaert enthousiast schrijft. 

Of de bekentenis van astronoom Rob Rutten dat hij tot tweemaal betrokken was bij de ontvoering van het schilderij van Minnaert uit 1963, eerst toen het na de verhuizing naar het nieuwe Minnaertgebouw in de Uithof op bevel van de architect in de spoelkeuken bleek te hangen en daarna toen in Utrecht de vakgroep sterrenkunde bij een reorganisatie werd opgedoekt en het niet kon achterblijven. Nu hangt het op Sonnenborgh.

Het orenploppen bij Zwolle komt door de drukgolf in een korte smalle tunnel, die in feite een buitenmodel orgelpijp is. En die nachtelijke zwarte vlekken op de ANWB-borden? Natuurkundeleraar Hans Bot fotografeerde ze en dacht na over hoe het zit. De vlekken ontstaan vooral in de winter en herfst door condens. Behalve op de plekken waar stalen draagbalken aan de achterkant het afkoelen net wat temperen zodat er geen condens ontstaat. Daar werkt de reflectie wel. Minnaert had het kunnen bedenken.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel stond onterecht dat Sonnenborgh met opheffen wordt bedreigd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden