Interview

Waarom tranen geen teken van zwakte zijn

Interview Ad Vingerhoets

Ad Vingerhoets is 's werelds enige huilhoogleraar. Want de mens in het algemeen en de wetenschap in het bijzonder slaan huilen nogal laag aan. En dat berust op een misvatting.

Huilende vrouw van Roy Lichtenstein

'It's not easy, it's not easy.' Hoofdschuddend vertelde Hillary Clinton hoe het was om in haar schoenen te staan. Met de bijna onmogelijke verantwoordelijkheid voor 'het mooie land Amerika' en 'de toekomst van onze kinderen'. Haar stem brak. Over haar wang liep een traan.

Clinton moest huilen, of althans een milde variant daarop, tijdens haar campagne om de Democratische kandidaat te worden in 2008. Eindelijk een mens achter dat harde masker, klonk het. Maar ze kreeg ook kritiek. De tranen zouden nep zijn, en Clinton manipulatief en als ze wel echt waren dan was ze niet geschikt voor haar vak, want te zwak of emotioneel labiel.

Ad Vingerhoets (63) hoorde het hoofdschuddend aan. Als hoogleraar emoties en welbevinden aan de Universiteit van Tilburg houdt hij zich al zo'n drie decennia bezig met wat hij het 'stiefkindje' in de psychologie noemt: huilen. 'Tranen worden ten onrechte geassocieerd met zwakheid en onvermogen.' En of er zoiets als neptranen bestaan, betwijfelt hij. 'Als ik nu aan iets droevigs denk dat ik heb meegemaakt, kan ik ook huilen. Dan is de emotie wellicht niet passend bij het moment, maar die tranen zijn niet vals.'

Amerikaanse communicatiedeskundigen van de universiteiten van Washington en Georgetown analyseerden de tranen van Hillary en hun effect uitvoerig. Wat bleek: ondanks de vele negatieve reacties verhoogden ze haar populariteit. Het zou Vingerhoets dan ook niet verbazen als ze deze verkiezingsstrijd weer een traan zal laten.

De voornamelijk negatieve berichtgeving in nieuwsmedia over het voorval werden tegenover de peilingen en de uiteindelijke stemmen geplaatst. Het negatieve 'framen' van de tranen door de pers leverde Hillary Clinton vermoedelijk sympathie-stemmen op, concludeerden de onderzoekers. Vooral vrouwen waren niet gediend van het massale neersabelen van de kandidate in de media. Met name zwevende (ongehuwde) vrouwelijke kiezers gaven hun stem uiteindelijk aan Clinton.

Ad Vingerhoets. Beeld Adrie Mouthaan

Van gerenommeerde opiniemakers tot obscure bloggers, iedereen vond destijds iets van Hillary's tranen. Waren de reacties anders geweest als ze een man was geweest?

'Absoluut. Obama kan er ook wat van, maar dat vindt niemand erg. Tegenstanders hebben hem wel een cry baby genoemd, maar daar blijft het bij.

'Als een man huilt, denken we dat er iets ernstigs aan de hand is. Bij een vrouw denkt men sneller: heb je haar weer. Ook andere vrouwen denken dat. Er zijn onderzoeken die aantonen dat vrouwen promoties zijn misgelopen omdat ze te emotioneel zouden zijn en daarmee niet geschikt voor het werk.'

Hillary Clinton, tijdens haar campagne om presidentskandidaat te worden, 2008. Beeld AP

Dus beter geen tranen op het werk?

'Dat is een vraag die mij enorm bezighoudt. We hebben allemaal impliciete regels over wanneer het wel en niet kan. Van zelfmedelijden zijn we niet geporteerd, tranen vanwege een scheiding of rouw vinden we niet raar. Maar niet tijdens cliëntcontact.

'Huilen kan ook irritatie en afkeer oproepen. Het gaat allemaal om de manier van huilen en de waargenomen gepastheid. Daarbij gebruiken we onszelf als referentiepunt: zou je zelf in die situatie huilen.'

U doet onderzoek naar de vraag of artsen en verpleegkundigen mogen huilen tijdens hun werk. Wat heeft u ontdekt?

'Bij artsen is de theorie: empathie is belangrijk, maar wel met professionele distantie. Ik wil weten hoe dat in de praktijk is. Ik kan er nog niets over zeggen, we zitten er middenin.

'Een aantal jaar geleden las ik een opinieartikel in The New York Times van een arts die faliekant tegen was. Niet alleen zou de patiënt er niet bij gebaat zijn, medici zouden vatbaarder zijn voor burn-out of emotionele uitputting als ze tranen toelieten. Maar dat is grote onzin. Alsof iemand die niet huilt minder sterke emoties voelt.'

U deed ook onderzoek naar huilende psychotherapeuten.

'Daar kwamen wonderlijke dingen uit. Mannelijke en meer ervaren therapeuten stonden veel positiever tegenover tranen in de werksetting. Hun eigen tranen zouden remmingen bij de patiënt kunnen wegnemen, meenden ze.

'Maar het luistert nauw, er mag geen rolverwisseling plaatsvinden. Dat de patiënt voor de therapeut moet zorgen of dat de therapeut uitstraalt: ik ben machteloos en kan jou niet helpen.'

Máxima, tijdens de inzegening van haar huwelijk, 2002. Beeld ANP

Wereldwijd zijn de huilonderzoekers op één hand te tellen. Eigenlijk bent u de enige die zich volledig op dit onderwerp heeft toegelegd. Hoe komt dat?

'Veel wetenschappers zien huilen vooral als een symptoom van verdriet. En in symptomen van emoties zijn we niet geïnteresseerd. We zijn ook niet in klamme handen of bibberende knieën geïnteresseerd, maar in angst.

'Het is trouwens een groot misverstand dat huilen een reflexmatige reactie is die bij verdriet hoort. Je huilt wel vaak als je verdrietig bent, maar de kern is machteloosheid.'

Machteloosheid?

'Hulpeloosheid, een beroep doen op anderen. Het is een heel krachtig signaal. Stop je agressie, zeg je ermee. Of: ik heb troost nodig.

'De basis van alle huilen is gescheiden worden van geliefden. Kijk maar naar baby's: haal ze weg bij de moeder en ze beginnen te schreeuwen. In het begin nog zonder tranen. Dat zie je trouwens bij alle zoogdieren - een soort akoestische navelstreng.

'Mensenbaby's zijn van alle diersoorten veruit de meest hulpeloze. Ze zijn totaal afhankelijk van anderen. Door die kreten kon de moeder zelfs in het donker of bij dichte begroeiing het kind snel terugvinden.

'Vanaf het moment dat kinderen zich motorisch ontwikkeld hebben om naar iemand toe te gaan, is dat krijsen niet meer nodig, dan wordt het visuele signaal van de tranen veel sterker. En wij hebben een enorm lange kindertijd waarin we afhankelijk blijven van anderen.'

In die kindertijd huilen we het meest. Vooral bij fysieke pijn - tot ver in de puberteit de hoofdoorzaak van tranen. Volwassenen huilen minder en om andere redenen. Maar er bestaan zelfs ouderdomstranen, ontdekte Vingerhoets. Het fenomeen is hem zelf ook niet vreemd. Hij weet het nog goed. Een jaar of vijftien geleden zag hij op tv een film over een tienermeisje met kanker dat een wens mocht doen. Ze wilde op bezoek bij de president. Bill Clinton speelde zichzelf. En ineens voelde de hoogleraar ze stromen, bij de scène in het Oval Office: dikke tranen.

Mauro Manuel, die Nederland uitgezet dreigt te worden, 2011. Beeld ANP

U schrok ervan.

'Het was zo'n typische B-film. Wat gebeurt me nu? Ik begreep er niets van. Maar het is niet meer weggegaan. Ik schiet steeds makkelijker vol.'

Hoe verklaart u dat?

'Bij mannen is de verklaring deels hormonaal. De afname van testosteron maakt dat we makkelijker kunnen huilen. Je ziet dat ook bij mannen met prostaatkanker, of transgenders. Neem testosteron weg en de drempel om te huilen wordt beduidend lager. Testosteron heeft een sterk remmende invloed, meer dan vrouwelijke hormonen een opwekkende invloed hebben.

'Iets anders is dat we vermoedelijk vanaf een bepaalde leeftijd, als we kinderen hebben en kleinkinderen, meer genetisch zijn verankerd in de maatschappij. We voelen ons daardoor bijvoorbeeld meer betrokken en aangedaan door maatschappelijke drama's zoals zo'n bootramp op de Middellandse zee of het neerstorten van een vliegtuig.'

Koningin Elizabeth tijdens haar gouden jubileum, 2002. Beeld Sunshine

U moest huilen bij wat u 'een typische B-film' noemde.

'We vinden smartlappen of B-films cultureel minderwaardige producten, maar de thema's zijn universeel aansprekend. Ze gaan over altruïsme, zelfopoffering, het goede overwint het kwade - dat zijn belangrijke maatschappelijke waarden.'

Trekken tranen zich niets van smaak aan?

'Je ziet dat er eigenlijk helemaal geen gedachtes aan dit huilen vooraf gaan. Walging is vergelijkbaar. Het cognitieve emotiemodel, waarbij je eerst denkt en dan een emotie voelt, is niet toereikend om het te verklaren. Het is een recente ontdekking in de psychologie dat we voor morele zaken het verstand blijkbaar niet nodig hebben. Het is een vorm van intuïtie. We gaan pas nadenken nadat we de emotie hebben ervaren.'

Paris Hilton op weg naar de gevangenis, 2007 Beeld Sunshine

Kunnen we onze tranen onderdrukken?

'Lastig. Het is toch een onwillekeurige reactie. Maar we geven wel de voorkeur aan een privésetting. We huilen het meest 's avonds thuis tussen zes en tien uur, met onze geliefde of moeder erbij. Dan zijn we veilig en de huildrempel is lager omdat we vermoeid zijn.

'Soms is er sprake van uitgesteld huilen. Er gebeurt iets op het werk, daar houd je je in, maar als je het je partner vertelt, komen de tranen. Ook is er vaker een aanleiding: conflicten kunnen ontstaan - met name voor vrouwen een belangrijke trigger voor tranen - of je kijkt tv of luistert muziek die wellicht ontroert.'

Waarom huilen vrouwen vaker dan mannen?

'Vrouwen hebben minder testosteron. En ze zijn meer geneigd zich bloot te stellen aan situaties waarbij emoties opkomen. Ze lezen meer romans, kijken naar emotionele films of televisieprogramma's.

'En jongens leren het af. Niet van de ouders, maar van peers. Als een jongetje van 11 bij het knikkeren verliest en hij gaat huilen, dan is de kans groot dat-ie wordt uitgelachen.'

Britney Spears wordt geïnterviewd over haar huwelijk en haar moederschap, 2006. Beeld NBC News /Sunshine

Vrouwen huilen vaak bij conflicten met hun partner, zegt u.

'Dat is het grootste verschil tussen mannen en vrouwen. Bij een conflict voelen beiden machteloze woede. Maar mannen reageren met irritatie of vloeken, vrouwen huilen. De tranen van de vrouw roepen vervolgens weer irritatie of frustratie bij de man op. Mannen huilen vaker bij positieve emoties, bij ontroering. Maar als je kijkt naar liefdesverdriet, heimwee en rouw dan zijn de verschillen niet zo groot.'

Waarom huilen sommige mensen nooit?

'Dat is moeilijk te verklaren. We kennen het van mensen die zwaar depressief of getraumatiseerd zijn, zij ervaren soms een emotionele dofheid. Mogelijk als een bescherming tegen het al te zeer voelen van extreme emoties. Maar mensen die niet huilen, hebben heus niet allemaal een trauma. Sommigen verliezen hun vermogen gewoon - we weten niet waarom.'

Neymar, geblesseerd op het WK voetbal, 2014. Beeld AP

Is het erg om nooit te huilen?

'Dat is denk ik de vraag die ik het meeste krijg. Wat vindt u zelf, vraag ik dan. Vaak lijden mensen er niet onder. Of alleen omdat hun omgeving soms tranen verwacht. Want niet huilen betekent niet dat je geen pijn of verdriet voelt. Dat is denk ik het belangrijkste probleem van mensen die niet kunnen huilen. Het oordeel van anderen erover.'

Lucht huilen eigenlijk op?

'Dat ligt er nogal aan. Iemand die in een depressie zit, zal na een huilbui niet denken 'zo dat was even lekker'. Over het algemeen kun je zeggen dat huilen in oncontroleerbare situaties, zoals een overlijden, ook niet oplucht. In controleerbare situaties, zoals bij een conflict dat weer goed kan komen, kan het wel opluchten.

'Maar ook dan ligt het aan de reactie van de ander. Als je partner boos wordt op jouw tranen is er geen sprake van opluchting. Of als je je schaamt voor je tranen. Bovendien weten we niet of de opluchting door het huilen komt, of door begrip en troost die je krijgt als je huilt.

'Maar ik sluit niet uit dat huilen een neurologisch proces in werking zet dat voor verlichting zorgt. Dat we bijvoorbeeld endorfines aanmaken of oxytocine. Tot nog toe zijn dat echter slechts theorieën.'

Lily Allen na een nacht stappen in Londen, 2009. Beeld Sunshine

In koudere klimaten wordt eerder gehuild dan in warmere, schrijft u. Velen zullen denken dat het andersom is.

'Wij waren ook verbaasd. Maar er wordt veel meer gehuild in Scandinavië dan in Spanje. Er zijn meer sociale regels in de warmere landen. Mannen horen niet te huilen, maar het meest opmerkelijke verschil blijkt er te zijn bij vrouwen. Hoe geëmancipeerder vrouwen zijn hoe meer ze huilen, blijkt. Wellicht is het de vrijheid om je emotioneel te uiten.'

Huilen doe je samen

Wie denkt dat hij bij voorkeur alleen huilt, is evolutionair in de war. We huilen het liefst bij onze moeder, een geliefde (als verliefde met een lagere serotoninespiegel zelfs beduidend meer) of bij een huisdier. Eenzame mensen voelen zich slechter, maar huilen minder, zegt Vingerhoets. 'Blijkbaar is huilen toch een vorm van communicatie. Mensen zeggen wel dat ze het liefst alleen huilen, maar in de praktijk is huilen toch een vorm van sociale interactie. En dat kan ook met een huisdier zijn, een foto van iemand of een brief, of alleen maar de gedachte of herinnering aan een dierbare.'

Lindsay Lohan nadat ze is veroordeeld tot 90 dagen celstraf, 2010. Beeld Sunshine
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.