Waarom schudden we elkaar eigenlijk de hand?

We zagen hem toevallig bij het populair-wetenschappelijke tv-programma Galileo, maar het had net zo goed elders gekund, want het weetje zwerft al jaren rond. De gewoonte om iemand de hand te schudden, zo gaat het verhaal, is ontstaan in de middeleeuwen, 'om aan te tonen dat je ongewapend was', zoals Galileo het verwoordde (na 38'18").

De Britse prins William heeft een rode hand na de handdruk met de Indiase premier Modi. Beeld afp

Anderen maken er een heel fouilleerritueel van. 'Middeleeuwse ridders voegden schudden aan de handdruk toe, om in de mouw verborgen wapens tevoorschijn te halen', schrijft de Franse bedrijfskundige Olivia Fox Cabane in het managementboek 'Het geheim van charisma'. 'Zo is het handen schudden ontstaan.'

Maar intuïtief klopt hier toch iets niet. Wie als rechtshandige een wapen wil verstoppen, doet dat logischerwijs juist in de linkermouw. Los nog van de vraag of het handen schudden onder wapendragers wel zo gebruikelijk was. 'Het lijkt me curieus. Die mensen hebben vaak handschoenen aan', merkt mediëvist Robert Stein van de Universiteit Leiden op.

Teken van verbondenheid

Het handen geven gaat in elk geval verder terug dan de Middeleeuwen. De vroegst bekende handdruk werd vereeuwigd rond het jaar 845 voor Christus, op een mozaïek in de oude ruïnestad Nimrud in het huidige Noord-Irak. We zien hoe de Assyrische koning Salmanasser III de Babylonische koning Marduk-Zakir-Sumi I een hand geeft. Dat men de moeite nam het tafereel uit te beitelen, laat al zien dat fouilleren er waarschijnlijk niets mee te maken had: hier staan twee koningen die willen uitstralen dat ze bevriend zijn.

Sindsdien is de handdruk, als teken van verbondenheid, nooit meer weggeweest. In Homerus' Odyssee (circa 800 voor Christus) krijgt Odysseus een hand van de boodschappergod Hermes en later van al zijn bemanningsleden. Een paar eeuwen later wordt het afbeelden van handdrukken mode op Griekse grafreliëfs: de overledene ontmoet zijn familie, of misschien neemt hij juist afscheid. Ook de Romeinen kenden het gebaar, zegt oudheidkundige Jona Lendering. 'Geef ze een hand, al zijn ze laag van stand', schreef Ovidius bijvoorbeeld over het begroeten van bedienden.

De eerste handdruk ooit vastgelegd tussen de koningen van het Assyrische Rijk en Babylonië.
Handdruk op een Grieks graf.

Bezegelen

Toch lijkt de begroeting met een handdruk uitgerekend in de Middeleeuwen niet zo heel gebruikelijk te zijn geweest. Historicus Mario Damen (UvA) is onder meer gespecialiseerd in welkomstplechtigheden: 'Maar dat men het specifiek over handen schudden heeft, heb ik nog nooit ergens gelezen.'

Mensen gaven elkaar wel handen, signaleert etnograaf Herman Roodenburg van het Meertens Instituut in de bundel 'Gebaren en lichaamshouding van de oudheid tot heden'. Maar dat had 'een heel andere betekenis dan vandaag', schrijft hij. Zo werd in de lagere rechtspraak aan ruziënde partijen vaak een 'hantgevinghe' opgelegd, om een conflict ritueel te beëindigen. Ook huwelijken en zakendeals bezegelde men met een handdruk, schetst mediëvist Arie van Steensel (Rijksuniversiteit Groningen). 'Het lijkt onder alle lagen van de bevolking vooral een symbolische bevestiging van overeenkomsten te zijn geweest.'

Handdruk op een schilderij uit 1648 van Bartholomeus van der Helst. Beeld Rijksmuseum

'Gaat het je om het begroetingsgebaar, dan is het handen schudden niet ouder dan de zeventiende eeuw', mailt Roodenburg. 'Het verhaal over de mouwen en messen is inderdaad onzin'. Pas in de 19de eeuw komt het handen schudden ter begroeting echt in zwang: overgewaaid als modegril uit Groot-Brittannië.

Maar waarom eigenlijk? Waarom bij de begroeting elkaars hand pakken en hem schudden? Ook rond die vraag blijkt een heuse vakliteratuur te bestaan. De handdruk heeft alles te maken met 'het bepalen van de interpersoonlijke relaties', noteert de Canadese antropologe Sarah Hillewaert na bestudering van duizenden handdrukken in Kenia. Ze wijst erop dat mensen allerlei 'tactiele informatie' uitwisselen bij het handenspel: wiens hand mag boven, hoe lang houden we vast, hoe wordt er precies geschud, wie begint en wie trekt hem als eerste terug? De hand als visitekaartje: geef me een hand en ik weet al ongeveer wie je bent en hoe ons gesprek gaat lopen.

Misschien is fouilleerverhaal wel een echo van een beroemd verhaal uit de Engelse Boerenopstand van 1381, oppert historicus Stein. Bij een onderhandeling deed rebellenleider Wat Tyler toen iets zeer ongewoons: hij stapte op koning Richard II af en schudde hem 'krachtig en ruig' de hand, 'met de woorden: broeder, wees op je gemak en verheug je', volgens een kroniek uit die tijd. De boerenleider deed dat om de koning te vernederen. Maar de parallel met het moderne verhaal is zeer opvallend.

Keniaanse politici geven elkander een hand. Beeld afp

Folklore

Of wellicht zegt de Galileoversie meer over hoe moderne mensen zich de Middeleeuwen voorstellen: dat tijdperk met die ridders, waarin in iedere mouw een dolk kon zitten. 'De vuistregel onder folkloristen is hier: het zal wel weer een 19de-eeuws verzinsel zijn', reageert onderzoeker van broodje-aapverhalen Peter Burger (Universiteit Leiden), na een vergeefse speurtocht in de folkloristische naslagwerken.

Het verhaal doet hem wel denken aan een andere, vergelijkbare mythe, 'dat het klinken met je glas een soortgelijke oorsprong heeft', zegt hij. 'Er zou dan een beetje drank van het ene in het andere glas terecht moeten komen, zodat je wist dat de ander je niet probeerde te vergiftigen.'

Ook dat is een anekdote die met de echte Middeleeuwen weinig te maken heeft. Het klinken van het glas is eveneens ontstaan als 19de-eeuws modegrilletje, om de onderlinge verbondenheid te benadrukken, wist de Amerikaanse factchecksite Snopes al eens te ontwarren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.