Waarom is overmatig gebruik van desinfecterende middelen gevaarlijk?

De Gezondheidsraad waarschuwt voor overmatig gebruik van desinfecterende middelen en adviseert het kabinet beleid te maken dat een zorgvuldiger gebruik van 'desinfectantia' stimuleert. Waarom is overmatig gebruik gevaarlijk? Vijf vragen.

In veel gevallen is het nut van desinfecterende middelen helemaal niet aangetoond.Beeld anp

Desinfecterende middelen voorkomen toch infecties, en dus ziekten? Wat is er dan mis mee?

Zeker, desinfecterende middelen leveren een belangrijke bijdrage aan het voorkomen van infecties. Ze zijn bijvoorbeeld onmisbaar bij het ontsmetten van medische apparatuur en om bederf van voedsel tegen te gaan. Maar in veel andere gevallen is het nut ervan helemaal niet aangetoond. Zoals het dagelijks wassen van intensive-carepatiënten met chloorhexidine of routinematige desinfectie van vloeren, muren en plafonds in ziekenhuizen.

Het is de conclusie van het woensdag verschenen rapport Zorgvuldig omgaan met desinfectantia, dat in opdracht van het kabinet is gemaakt onder leiding van Henri Verbrugh, emeritus-hoogleraar medische microbiologie van het Erasmus MC. Op basis van literatuuronderzoek en gesprekken met instanties die de middelen gebruiken, is het overmatige gebruik vastgesteld door de onderzoekscommissie. Sectoren waarin veel desinfectantia worden gebruikt zijn de gezondheidszorg, de dierhouderij, de levensmiddelenindustrie en de waterzuivering.

Wat zijn de gevolgen als dergelijke middelen te veel worden ingezet?

Door overmatig gebruik dreigen ziekteverwekkers er resistent voor te worden. Ook valt volgens de onderzoekers te verwachten dat het de ontwikkeling van resistentie tegen antibiotica bevordert, door zogenoemde kruisresistentie.

Jan Klein, hoogleraar patiëntveiligheid aan de TU Delft, juicht om die reden het advies toe. 'Steeds vaker zijn sterfgevallen door ziekenhuisinfecties het gevolg van een bacterie die ongevoelig is voor antibiotica, mede door toedoen van desinfectantia.'

Een AMC-onderzoek dat deze week is gepubliceerd, onderschrijft deze conclusie. Door het gebruik van desinfecterende stoffen in de voedingsindustrie - voor het reinigen van machines en het verlengen van de houdbaarheid van producten - is de listeria-bacterie ongevoelig geworden voor antibiotica, ontdekten de onderzoekers per toeval. 'Patiënten met hersenvliesontsteking door de listeria-bacterie komen hierdoor vaker te overlijden of herstellen met ernstige restverschijnselen.'

Levert het terugdringen niet ook problemen op bij zorginstellingen?

Dat denken hygiëne-experts van het UMC St Radboud wel. 'Ik schrok van de conclusies, omdat handhygiëne in zorginstellingen wordt ontmoedigd', zegt Marlies Hulscher, hoogleraar kwaliteit van zorg voor infectie- en ontstekingsziekten. 'Gebruik van desinfectantia is niet alleen aan te raden omdat het goed werkt tegen het doden van gevaarlijke bacteriën', zegt haar collega Anita Huis, die een proefschrift schreef over handhygiëne, 'maar ook omdat het minder huidirritatie oplevert dan water en zeep.'

Het UMC St Radboud blijft vooralsnog de landelijke richtlijn volgen van de Werkgroep Infectie Preventie van het RIVM. De Gezondheidsraad wil dat de overheid in overleg gaat met gebruikers en experts om tot een verbeterde richtlijn te komen. 'Gebruik desinfectantia op de juiste manier en alleen wanneer het echt nodig is', zou het motto moeten zijn. Er moet sprake zijn van 'een duidelijke meerwaarde bij de preventie of bestrijding van infecties of schade'.

Levert overmatig gebruik alleen problemen op in zorginstellingen?

Zeker niet. Ook de (nietsvermoedende) cosmeticaconsument wordt gewaarschuwd. Bij verkeerd gebruik bestaat de mogelijkheid dat nuttige bacteriën voor de mens worden gedood. Zo is mondwater met chloorhexidine weliswaar effectief tegen tandplak en tandvleesontstekingen, maar zijn er aanwijzingen dat het tegelijkertijd de natuurlijke rol verstoort van het zogeheten microbioom, dat de bloeddruk in de mond reguleert. 'Bepaalde desinfectantia kunnen ook de flora van darmbacteriën negatief beïnvloeden', zegt hoogleraar patiëntveiligheid Klein.

De Gezondheidsraad ontraadt dan ook op 'het routinematig gebruik van desinfectiemiddelen op kantoor of door consumenten thuis, omdat niet is aangetoond dat dit gebruik zonder medische indicatie gezondheidswinst oplevert, of beter is dan gewoon water en zeep'. De overheid zou dergelijke producten van de markt moeten weren, vindt de raad.

Zijn er alleen gezondheidsrisico's?

Nee, ook het milieu ondervindt schade van sommige bacteriedodende stoffen. Triclosan en triclocarban komen bijvoorbeeld nog voor in cosmeticaproducten. In de VS is het vanaf medio-2017 verboden deze stoffen te gebruiken, omdat ze moeilijk afbreekbaar zijn het ecosystemen verstoren. Unilever en producent Colgate-Palmolive lieten recentelijk aan de Volkskrant weten deze stoffen vanaf volgend jaar ook in Europa niet langer in hun zepen te zullen stoppen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden