Foto Gapen

Waarom is gapen zo aanstekelijk?

Waarom werkt gapen zo aanstekelijk dat u nu al met moeite een gaap kunt onderdrukken? Fotograaf Bianca Sistermans portretteerde gapende mensen, wetenschapsjournalist Jop de Vrieze schrijft over wat we weten over... aah, daar gaan we al.

Bijster intelligent zien ze er niet uit, de geeuwende mensen op deze foto’s. Het heeft iets gênants, zoals een onverwacht harde scheet of een uitgeschoten lach. We zien gapen als een uiting van vermoeidheid en van verveling. Ten onrechte, zegt cognitief bioloog Jorg Massen, die er onderzoek naar doet aan de universiteit van Wenen. ‘Het is juist een teken van de strijd ertegen.’

Heel wat diersoorten blijken het te kunnen en wij doen het allemaal. Gemiddeld geeuwen we zo’n zes tot 23 keer per dag, vanaf de fase waarin we nog in de buik van onze moeder zitten tot aan onze dood. En de kans dat je bij het kijken naar deze foto’s zelf ook een gaap voelt opkomen, is aanzienlijk - de gaap is aanstekelijk. Maar waarom ís dat zo en wat is eigenlijk de functie van gapen?

Wetenschappers doen al tientallen jaren verwoede pogingen dat mysterie op te lossen. In de loop der jaren hebben ze heel wat theorieën gelanceerd. Zo zou gapen bijvoorbeeld bedoeld zijn om sociale spanning te verminderen en om ziekteverwekkers uit onze keel te verwijderen. Maar voor die ideeën zijn geen overtuigende bewijzen gevonden, vertelt Massen, die recent samen met een Amerikaanse collega een overzichtsartikel over het fenomeen schreef.

Het is niet verwonderlijk dat we gapen associëren met vermoeidheid en verveling, schrijven de twee. We gapen met name veel in de uren nadat we zijn opgestaan en voor we naar bed gaan. Maar het is niet per se zo dat we na een slechte nacht meer gapen. En we gapen ook vaak in situaties waarin we helemaal niet duf zijn. Wanneer we angstig of gestrest zijn bijvoorbeeld. En wist u dat topsporters en muzikanten ook vaak gapen vlak voor ze hun prestatie moeten leveren?

Ole van Keulen, Asha Osman en Leroy Isaak Foto Bianca Sistermans

Wat blijkt de overeenkomst tussen al deze situaties te zijn: het zijn allemaal overgangsfases. Van moeheid of verveling naar alertheid of van rust naar inspanning en van praten naar luisteren. Ook na afloop van een stressvolle gebeurtenis gapen we meer.

In zulke situaties is het belangrijk dat de hersenen zo goed mogelijk functioneren en het lijkt erop dat een gaap daarbij helpt. Hieruit kwam het idee voort dat gapen bedoeld zou zijn om snel een grote hoeveelheid zuurstof binnen te krijgen, die verbruikt kan worden door het brein. Maar hoe plausibel-ie ook klinkt, deze verklaring werd dertig jaar geleden al ontkracht, vertelt Massen. ‘Wie meer zuurstof nodig heeft, gaat wel sneller ademen, maar niet vaker gapen.’

Het moest dus iets anders zijn, dat te maken heeft met alertheid. Om daar achter te komen, begonnen wetenschappers in detail te bestuderen wat er tijdens een gaap precies gebeurt. Een gaap kun je niet bewust opwekken en een geacteerde gaap ziet er al snel nep uit - echt gapen gaat automatisch. We zien natuurlijk een opengesperde mond, maar er gebeurt meer: de hartslag en bloeddruk gaan omhoog en het gezicht en de hersenen worden beter doorbloed. Dat komt onder meer door het samentrekken van spieren in nek, kaak en gezicht, waardoor er druk op de aderen van en naar de hersenen ontstaat. Ook worden alle holten opengezet, waardoor de lucht wordt ververst.

Op basis daarvan kwamen Amerikaanse onderzoekers met een nieuwe verklaring: wie gaapt, koelt daarmee zijn of haar hersenen af, richting de optimale temperatuur. Uit metingen met warmtecamera’s bleek dat de hersenen tijdens een gaap inderdaad maximaal een halve graad afkoelen. Massen en Gallup lieten onder meer zien dat mensen in het Amerikaanse Arizona, met zachte winters en hete zomers, vooral in de winter gapen, omdat het in de zomer geen zin heeft en dat mensen in Oostenrijk, met koude winters en milde zomers, vooral in de zomer gapen - omdat in de winter hun hersenen te hard zouden afkoelen. ‘Niet alle collega’s zijn al helemaal overtuigd van deze verklaring, maar de puzzelstukjes lijken op hun plek te vallen’, zegt Massen.

Lisa Rowland, Livia Lamaris en Arthur Sistermans Foto Bianca Sistermans

Rest de vraag: waarom is gapen dan aanstekelijk? En dat geldt niet alleen voor ons, maar ook voor andere sociale diersoorten. In het bijzonder een gaap van een soortgenoot waar een dier veel mee omgaat, neemt die vaak over. Door deze observaties begonnen steeds meer wetenschappers aan te nemen dat de aanstekelijkheid van gapen te maken heeft met empathie, het vermogen ons in te leven in een ander. Uit sommige experimenten blijkt ook dat mensen met autisme en mensen met psychopathie, waarbij de empathische vermogens wat minder zijn, zich minder snel tot een geeuw laten verleiden.

Jorg Massen denkt er anders over. ‘Ik denk niet dat je je hoeft in te leven in een ander om een gaap over te nemen. Dat de gaap van een dier dat dichtbij staat vaker wordt overgenomen, kan simpelweg komen doordat een dier die bij zo’n nabije soortgenoot vaker opmerkt. En dat autisten en psychopaten minder gevoelig lijken voor gapen, komt mogelijk doordat zij van nature minder naar de gezichten van anderen kijken, waardoor ze die dus minder vaak op een gaap betrappen.’

‘Nagapen’ is dus waarschijnlijk niet bedoeld om de onderlinge band te verstevigen. Massen vermoedt dat de besmettelijkheid praktischer van aard is: ze komt van pas wanneer groepen dieren of mensen zich ergens voor klaarmaken. Neem bijvoorbeeld een groep pinguïns die een stuk zee moet oversteken waarin orka’s zwemmen. Wanneer een van die pinguïns in voorbereiding hierop begint te gapen, nemen andere dieren dat vanzelf over, waardoor ook hun hersenen afkoelen tot de gewenste temperatuur. Hetzelfde geldt voor een groep mensen die proberen bij de les te blijven.

Gapen is dus inderdaad geen uiting van verveling of vermoeidheid, maar een manier om die te bestrijden. Massen vindt het dan ook onterecht dat gapen zo’n negatief imago heeft. ‘Ik zie het altijd als een compliment als ik een presentatie geef en mensen beginnen te gapen’, zegt Massen. ‘Sowieso laat ik altijd filmpjes zien van gapende mensen, dus wie goed oplet, loopt de kans besmet te raken. En los daarvan is het natuurlijk positief dat mensen hun hersenen koel proberen te houden om met hun aandacht bij mijn verhaal te blijven.’

Wies Tesselaar Foto Bianca Sistermans
Lina Noor Timmer Foto Bianca Sistermans
Shimon Foto Bianca Sistermans
Amrita Eudoxie Foto Bianca Sistermans
Anouk Beckers Foto Bianca Sistermans
Mette Hermkens Foto Bianca Sistermans
Thomas Horst Foto Bianca Sistermans
Maya Shamir Foto Bianca Sistermans
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.