OnderzoekPsychiatrie

Waarom een psychiatrische diagnose iemands zelfbeeld op losse schroeven kan zetten

Wees gewoon jezelf, zo luidt de opdracht in tijden van toenemende authenticiteitsverheerlijking. Maar wat is dat eigenlijk als dit ‘zelf’ kampt met depressies of autisme? Filosoof Roy Dings promoveert deze week aan de Radboud Universiteit in Nijmegen op dit vraagstuk.

Beeld An-Sofie Kesteleyn

Waarom kan het ontvangen van een psychiatrische diagnose ‘iemands zelfbeeld op losse schroeven zetten’, zoals u schrijft?

‘Veel symptomen zijn lastig te onderscheiden van karaktereigenschappen en emoties. Bij alles wat je doet of voelt kan de vraag naar voren komen: ben ik dit, of is het mijn stoornis?

‘Als een kind jengelt, zegt de ouder: je hebt gewoon honger of je bent moe. Maar bij een psychiatrische stoornis weet je vaak niet of je op een bepaalde manier reageert vanwege een fysiologische oorzaak, je opvoeding, medicatie, temperament, sociale druk of stress. ’

Kan een diagnose ook helderheid geven: dat ik me zo voel of gedraag heeft een oorzaak?

‘Het kan een verademing zijn om een woord te hebben voor wat je voelt. Maar op de langere termijn benauwt het kader, roept het vragen over identiteit op. Je moet nadenken over hoe je je verhoudt tot je stoornis. Het is namelijk zelden zo dat je een pil krijgt die alles oplost. Het blijft meestal een worsteling.

‘De huidige tendens in de psychiatrie sluit daarbij aan. Het doel van de behandeling is niet genezing, maar het in staat zijn om een betekenisvol leven te leiden mét de aandoening. Het is een stroming die ziet: er zit variatie in de samenleving.’

U zat ook bij gesprekken die patiënten voerden met hun psychiater, wat viel u op?

‘Dat vrijwel alle gesprekken op een zeker moment over dit identiteitsvraagstuk gaan. Dat willen mensen duidelijk hebben, terwijl dat juist vaag blijft.

‘De meeste mensen die ik volgde, hadden autisme. Het verschilt enorm per persoon hoe iemand zo’n gesprek binnenstapt. De een zegt: hier en hier heb ik last van, met welk pilletje kun je het weghalen? Een ander zegt: dit is geen stoornis, dit is wie ik ben, ik wil er helemaal niet vanaf, waarom accepteert de samenleving mij niet?

‘Ouders van kinderen met autisme zeggen vaak: hij of zij heeft autisme. Ze vinden dat je de persoon niet moet reduceren tot de stoornis. Ook de behandelaar zal dat zeggen: die kijkt naar dat wat hinder oplevert en probeert de behandeling daarop te richten. Maar wie zelf autisme heeft, zegt vaker: ik bén autist. Waarbij ze autisme niet zien als een stoornis, iets dat mis is, maar als een andere manier van zijn.’

U schrijft: de DSM (het grote psychiatrische handboek met diagnoses, red.) draagt niet bij aan meer zelfbegrip.

‘Daar is de DSM ook niet voor bedoeld, maar we gebruiken die overkoepelende geabstraheerde termen uit de DSM wel. Als je honderd mensen met een depressie op een rijtje zet, dan verwijst de DSM naar wat ze gemeen hebben en niet naar wat ze uniek maakt. Wat voor de ene persoon met depressie werkt, werkt bij de andere niet.

‘Maar dit geldt niet alleen voor de DSM, ook aandacht in de media voor psychiatrische verhalen is vaak eendimensionaal. Als een ervaringsdeskundige, aan tafel bij Pauw of in de DWDD een verhaal vertelt is dat één verhaal is en niet hét verhaal. Dit soort voorbeelden doen de complexiteit van een psychiatrische stoornis net zo goed teniet als de DSM.’

Wat zouden we dan moeten doen?

‘Iedereen heeft een eigen uniek verhaal. We moeten meer spreken over losse symptomen dan over diagnoses, die zijn te rigide. Kijk naar de symptomen die jou in het oog springen. Dan is de vraag al concreter: hoe verhoud ik me tot het feit dat ik last heb van prikkels? Of: hoe verhoud ik me tot het feit dat ik snel boos of angstig ben? Op die manier is het uiteindelijk gemakkelijker om te zeggen: dit hoort ook bij mij.’

Bianca Toeps, zelf autist, schreef een boek en een essay over autisme: autisten zijn geen wondermensen, behandel ze dan ook niet zo.

De woorden ‘stress’ of ‘werkdruk’ vallen niet, als cultuurfilosoof Maarten Coolen (75) over burn-outs spreekt. Volgens hem is de mens met een burn-out existentieel opgebrand: het verhaal over wie hij is stokt. 

Waarom het alle wetenschappelijke studies ten spijt nauwelijks te zeggen is of een pil of therapie voor een psychische aandoening bij iemand aanslaat. De psychiatrie als loterij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden