Waarom de tampontaks kwaad bloed zet

Tampons worden in veel landen belast als een luxeproduct. Vrouwen pikken het niet meer. En dan blijkt hoeveel ongemak over vrouwenlijven er nog is.

Beeld Io Cooman

Hoe vaak zal het woord 'tampon' zijn verwelkomd met een welgemeend 'hear hear'? Van honderden mannen nog wel, gestoken in driedelig grijs? Deze week reageerde het Britse parlement met groot enthousiasme op een voorstel over tampons. Premier David Cameron kondigde aan dat de Europese Commissie lidstaten niet langer zou dwingen om belasting te heffen over bepaalde hygiëneproducten. 'Dat betekent het einde van de tampontaks.'

Het begon allemaal twee jaar geleden met een internetpetitie van een Britse studente. Die klaagde dat tampons werden belast als luxegoederen. April 2015 marcheerde een groep demonstranten door Londen met roodbevlekt ondergoed over hun hoofden. 'No more tampon tax', stond er op de spandoeken. De demonstranten vermaakten zich met bloedgerelateerde woordgrappen. 'You're bleeding me dry!', riep een van demonstranten in de richting van het parlementsgebouw.

(tekst gaat verder onder de video)

Het verzet tegen de belasting op tampons en maandverband sloeg snel over naar andere landen. Demonstranten wezen op producten die wel telden als noodzakelijke behoeften en dus onder een lager belastingtarief vallen: een bos bloemen bijvoorbeeld (Duitsland), een lekker hapje kaviaar (België) of Viagra (Californië). In Parijs liepen ze verkleed als tampons door de straten, de Australische minister van Financiën moest in een televisieprogramma tot zijn verbazing een aantal vrouwen met een enorme tampon onder ogen komen. Ietwat verbouwereerd sprak hij zich uit voor de afschaffing, om zijn woorden later weer terug te nemen.

Daar is het land bepaald niet uniek in: ondanks de protesten wordt de tampontaks vooralsnog op veel plekken gehandhaafd. Waar de btw wel is verlaagd of afgeschaft, zoals in Canada, Frankrijk en Maleisië, ging dat niet zonder slag of stoot. Denken wetgevers echt dat maandverband een luxeproduct is, of is er een onderliggend probleem?

Natuurlijk gaat het demonstranten niet om 20 cent aan btw, maar om de symbolische betekenis van het product. Tampons en maandverband aanmerken als luxe impliceert dat vrouwen de keuze hebben om ongesteld te worden. Bovendien legt de discussie iets anders bloot: het soms haast komische ongemak waarmee politici intieme vrouwenzaken behandelen.

Beeld HH

Gegiechel

Gordon Brown, destijds de Britse minister van Financiën, verlaagde in 2000 de belasting op tampons, maar noemde dit slechts in een persbericht. Zijn eigen spindoctor verklaarde later dat Brown het woord 'tampon' niet publiekelijk had durven uitspreken.

Zoveel is er sindsdien niet veranderd. Een Italiaanse politicus diende begin dit jaar een (vooralsnog onsuccesvol) voorstel in om de tampontaks te verlagen. 'Ik wou dat er niet zo om gegiecheld werd', verzuchtte hij. Hetzelfde gebeurde aanvankelijk in Maleisië. En toen de tampontaks eind vorig jaar opnieuw ter sprake kwam in het Britse parlement, leken veel politici hun best te doen er in verhullende termen over te praten. 'Je kunt het woord gewoon uitspreken!', riep een jonge, vrouwelijke politicus. Ze weigerde te gaan zitten tot haar collega het woord 'tampon' murmelde.

In de staat Utah nam een panel van elf mannen een besluit over de toekomst van de tampontaks. De vrouwelijke afgevaardigde die pleitte voor afschaffing had, zo zei ze ter geruststelling van de aanwezigen, geen maandverband en tampons meegenomen. Sterker nog, ze wilde het helemaal niet specifiek over deze producten hebben: 'We willen de belasting op allerlei hygiëneproducten afschaffen. Het gaat niet alleen om vrouwen.' De reactie van een van de afgevaardigden was veelzeggend: als we toegeven aan deze speciale wens van vrouwen is het hek van de dam, zo zei hij tegen een lokaal nieuwsstation. Het plan werd met 8-3 weggestemd.

De kern van het debat zit in de reactie van deze man. Daaruit spreekt de angst dat vrouwen niet uit zijn op gelijkheid, maar op een voorkeursbehandeling, een 'extraatje'. Je 'opent een blik wormen' als je de tampontaks afschaft, zeiden commentatoren in Australië. Eerst komen de vrouwen met hun verzoeken, dan de ouderen met speciale eisen, vervolgens de mensen met religieuze wensen en wat blijft er dan nog over van de politiek?

Maar toch. Krampachtig niemand voortrekken, kan betekenen dat je in essentie groepen achterstelt. Voor de demonstranten is de tampontaks het zoveelste voorbeeld van mannelijke politici die zichzelf als de norm nemen. In hun poging onpartijdig te zijn, benadelen ze iedereen die niet op hen lijkt.

Die reflex is stokoud. Vroeger werden vrouwen geweerd uit de politiek omdat ze niet genoeg zouden denken aan het algemeen belang. De staatscommissie Heemskerk, die zich eind 19de eeuw boog over mogelijk stemrecht voor arbeiders en 'kiezeressen', schreef bijvoorbeeld dat universeel kiesrecht minder belangrijk was dan 'eene volksvertegenwoordiging, welke de meest mogelijke waarborgen oplevert voor eene onpartijdige behandeling van alle openbare belangen'.

Beeld HH

Blind voor verschil

Het klinkt zo mooi: politici moeten kalm en afstandelijk debatteren over het algemene goed. Ze zijn er niet om alleen voor hun eigen groep op te komen, maar moeten alle argumenten onpartijdig wegen. Boze vrouwen die erkenning voor hun lichaam en hun ervaringen opeisen, passen slecht bij zo'n idee van de politiek. Ze worden er al snel van beticht partijdig te zijn, of niet rationeel genoeg. Daarom moest de vrouwelijke afgevaardigde die in Utah pleitte voor afschaffing van de btw op hygiëneproducten keer op keer benadrukken dat haar wetsvoorstel niet alleen voor vrouwen was.

Het is bevrijdend wanneer onze lichamen ons niet definiëren, maar ook frustrerend als dat ze onbespreekbaar maakt. Wetgevers die blind proberen te zijn voor verschil, vergroten ironisch genoeg de ongelijkheid. Met hun schijnbare toewijding aan onpartijdigheid stellen ze vrouwen juist achter.

Mensen met een baarmoeder hebben nou eenmaal andere dingen nodig dan mensen zonder baarmoeder. Tampons en maandverband zijn noodzakelijk voor basale menselijke waardigheid op een manier waarop douchecrème en scheerzeep dat minder zijn. Alleen al het fysieke verschil maakt dat vrouwen extra voorzieningen nodig hebben. Feministische denker Iris Marion Young merkte ooit op dat velen een paradox zien in zowel pleiten voor gelijkheid, als voor verschillende behandeling. Je kunt toch niet én gelijk én anders willen zijn? 'Maar er is hier geen tegenstelling', schrijft Young, 'als toezien op verschil noodzakelijk is om insluiting mogelijk te maken.'

De tampontaks is inzet geworden van het debat over een mogelijke Brexit.

Groot-Brittannië kon de btw namelijk niet schrappen zonder instemming van de andere Europese lidstaten - voor eurosceptici hét bewijs dat de Brusselse regelzucht te ver gaat. Cameron kwam onder grote druk te staan toen sommige partijgenoten dreigden mee te stemmen met de oppositie om de tampontaks af te schaffen. Vorige week kreeg Groot-Brittannië alsnog toestemming van de EU. De tegenstanders van een Brexit vierden de overwinning: 'Dit bewijst dat we hervormingen in de EU voor elkaar kunnen krijgen', zei minister van Financiën Osborne.

Nederland

In Nederland is niet gedemonstreerd over de tampontaks. Menstruatieartikelen worden hier belast met 6 procent - het verlaagde btw-tarief. Toch is er ook in Nederland iets geks aan de hand: ze vallen in de categorie 'verbandmiddelen met geneeskundige doeleinden', samen met producten als pleisters, gaas en spalken. Terwijl ongesteldheid natuurlijk geen wond is waar een pleister op moet. Tampons mogen bij de essentiële producten horen, maar dan wel onder een eufemistische noemer.

Is dit allemaal wat veel filosofie om op te hangen aan een tamponkoordje? Misschien wel. Maar de wereldwijde protesten - en de politieke reactie daarop - hebben laten zien dat het ongemak over vrouwenlichamen de wereld nog niet uit is. In het publieke debat zijn vrouwen welkom, maar het liefst als abstracte burgers, niet met alle fysieke details die daarbij horen. Alleen daarom al is het debat over de tampontaks belangrijk. Zoals de Britse initiatiefneemster met wie het allemaal begon, laatst zei: 'Ik ben enorm tevreden dat we de minister van Financiën het woord tampon hebben laten zeggen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden