Wetenschap Moeten die kinderen niet naar bed?

Waarom blijven kinderen in warme landen tot zo laat wakker en hebben ze geen chronisch slaaptekort?

Beeld Hilde Harshagen

Laat op de avond zijn kleine kinderen in Zuid-Europese landen als Spanje nog ­buiten, terwijl die in Nederland al uren op bed liggen. Zijn die Spaanse kinderen dan niet ­doodmoe op school de volgende dag? 

Iedere toerist in Zuid-Europese landen als Spanje heeft ze gezien: kleine kinderen die tot diep in de avond nog op zijn. Dat is niet alleen in de vakantie zo. Hoe houden ze dat vol, als ze de volgende ochtend om 9 uur weer naar school moeten?

‘Zelfs het kleinste beetje slaaptekort kan de fysieke en mentale ontwikkeling van kinderen beïnvloeden’, zegt Ton Coenen, emeritus hoogleraar neurofysiologie aan de Radboud Universiteit. Zo heeft een korte nachtrust bij kinderen invloed op het concentratievermogen, de hormoonhuishouding en de mentale gesteldheid. Op lange termijn kan slaaptekort zelfs leiden tot diabetes, depressie en overgewicht, blijkt uit een overzichtsstudie die dit jaar verscheen in het vakblad The Open Respiratory Medicine Journal. Gaat het dan wel goed met die Spaanse kinderen?

Spanjaarden gaan laat naar bed, maar haalden vroeger hun verloren uurtjes nog in met een siësta. Dat gebruik is in het moderne Spanje allang niet meer heilig. Uit een enquête onder ruim duizend deelnemers, bleek in 2016 dat minder dan 18 procent nog een siësta houdt. Van het romantische beeld van gezinnen die halverwege de middag met z’n allen een paar uur gaan slapen, is in de dichtbevolkte gebieden van het land dus allang geen sprake meer. De siësta op school is alleen nog voor kinderen onder de 5 jaar. En door het steeds drukkere verkeer is het niet meer te doen om in de lange pauze naar huis te rijden om even bij te slapen.

Maar door die lange pauzes zijn ouders meestal wel laat thuis van het werk. En dat heeft weer invloed op het ritme van de kinderen. ‘Als de werkdag tot acht uur duurt, staat het eten niet voor negenen op tafel’, zegt Isabel Vilaseca, woordvoerder van het Spaanse Slaapinstituut en verbonden aan de universiteit van Barcelona.

In 2014 bracht de National Sleep Foundation, een Amerikaanse non-profitorganisatie, een onderzoek met nieuwe aanbevelingen over slaapduur uit. Een team experts analyseerde ruim driehonderd gepubliceerde wetenschappelijke artikelen met slaapadvies voor kinderen. Op basis hiervan kwamen zij tot de conclusie dat kinderen, afhankelijk van de leeftijd, acht tot vijftien uur moeten slapen om optimaal te kunnen functioneren. Ook het Nederlandse Trimbos-Instituut hanteert deze richtlijn.

Worden deze richtlijnen in Spanje gehaald? In 2011 sliep maar 55 procent van de Spaanse kinderen in de leeftijdscategorie 2 tot 14 jaar genoeg, bleek uit Spaans onderzoek. De onderzoekers analyseerden de slaapgegevens van ongeveer 25 duizend Spaanse kinderen uit de periode 1987 tot 2011. Zij concludeerden dat Spaanse kinderen van 2 tot 14 jaar sinds 1987 ongeveer een halfuur aan slaap hadden ingeleverd. Zo sliepen 2- tot 5-jarigen in 1987 bijna elf uur; in 2011 was dat gedaald naar minder dan tien en een half uur. Uit onderzoek van het Trimbos-Instituut blijkt dat Nederlandse 3- tot 5-jarigen gemiddeld elf en een half uur slapen, bijna één uur meer dus.

Zijn de Spaanse kinderen een uitzondering op de slaapregel, of is die dalende trend er ook in andere landen? In 2011 verscheen een onderzoek waarbij de slaapduur van vijfhonderd Amerikaanse kinderen tussen 6 en 10 jaar werd geanalyseerd. Daaruit bleek dat zij gemiddeld anderhalf uur slaap tekort kwamen. Bij deze kinderen hing dat samen met hun mediagebruik: kinderen die drie apparaten op de slaapkamer hadden, kregen 45 minuten minder slaap dan kinderen zonder. Als zij daarnaast ook nog eens cafeïnehoudende dranken dronken, kwamen daar nog eens vijftien minuten bij. ‘Ik betwijfel dan ook of, als er al sprake van slaaptekort is, dit bij Spaanse kinderen cultuurgerelateerd is, of dat het deel uitmaakt van een grotere, wereldwijde trend,’ aldus Coenen.

De onregelmatige werkuren en lange werkdagen vormen in Spanje desondanks wel een maatschappelijk probleem. Er zijn weinig tot geen maatregelen die het mogelijk maken dat ouders hun carrière op een leefbare wijze kunnen combineren met hun gezinsleven. Veel Spanjaarden kiezen dan ook eerst voor hun carrière en beginnen pas later of zelfs helemaal niet aan kinderen. Zo blijkt dat de eerste helft van 2018 de laagste Spaanse geboortecijfers sinds 1941 kende. Laat moederschap werd als en van de oorzaken genoemd.

‘Langzaamaan komt er meer aandacht voor de gevolgen van de onregelmatige werkuren, maar we zijn er nog lang niet’, stelt socioloog Diego Ramiro-Farinas, hoofd van het IEGD-CSIC, een onderzoeksinstituut voor Economie, Geografie en Demografie. De overheid erkent de problematiek en kwam daarom in 2005 en 2012 met een plan om de werkuren naar negen tot vijf te veranderen, maar had vooralsnog geen succes. ‘In winkels, de academische wereld, op scholen en bij de (lokale) overheid is de siëstacultuur nog sterk aanwezig’, zegt Vilaseca.Een eeuwenoude structuur verander je niet zomaar.’

Kinderfilms om 21.30 uur
Volgens de Asociación de usuarios de la comunicación, een organisatie die de belangen van de Spaanse televisiekijkers vertegenwoordigt, is in de laatste tien jaar de zendtijd van kinderprogramma’s flink opgeschoven. ‘Sommige kinderfilms beginnen pas om half tien’, zei Alejandro Perales, president van de organisatie, tegen The Guardian. Zo blijkt uit cijfers van Kantar Media dat bijna zeshonderdduizend Spaanse kinderen in de leeftijd van 4 tot 12 op weekdagen na tien uur ’s avonds nog tv kijken. Pogingen om de Spaanse ‘primetime’ te vervroegen, zijn vooralsnog mislukt. ‘Zelfs de publieke omroep, die geen winstbejag of enorme kijkcijfers nastreeft, krijgt geen voet aan de grond’, aldus Perales.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden