Waar trek je de planetaire grens?

Tot hier en niet verder, met onder meer CO2-uitstoot en watervervuiling, anders is de planeet niet meer te redden. Het idee van planetaire grenzen maakt furore op de Nederlandse televisie en in de VN. Maar niet iedereen denkt dat zulke waarden nut hebben - als je ze al kunt vaststellen.

Volgens de aan het Stockholm Resilience Centre verbonden hoogleraar destabiliseren we de planeet met onze zucht naar welvaart en wordt het tijd voor grenzen aan de groei. Beeld HH

Een plasticsoep in de Stille Oceaan groter dan Nederland, smog in New Delhi zo dik dat het net zo gezond zou zijn om vijftig sigaretten per dag te roken en berichten over insecten die massaal het loodje leggen in Duitsland. Een beetje nieuwsvolger moet zo langzamerhand het idee hebben dat Blade Runner 2049 eigenlijk geen speelfilm is, maar een profetische documentaire. In de film woont iedereen in een hypertechnologische stad en eet kunstmatig voedsel, terwijl er op het omliggende platteland geen spatje groen meer te vinden is. Dode, verdroogde gronden, met af en toe een verdwaalde versteende boom. Dit is wat er gebeurt als we te veel vragen van onze planeet, lijkt het landschap te willen zeggen.

Zo apocalyptisch zal de Zweedse milieukundige Johan Rockstrom de toekomst niet beschrijven, maar dat we de aarde de laatste decennia overvragen, daarvan is hij heilig overtuigd. Volgens de aan het Stockholm Resilience Centre verbonden hoogleraar destabiliseren we de planeet met onze zucht naar welvaart en wordt het tijd voor grenzen aan de groei. In 2009 publiceerde hij samen met 28 andere onderzoekers een wetenschappelijk artikel in Nature waarin hij negen belangrijke ecologische grenzen optekent, die de mensheid niet kan overschrijden zonder negatieve gevolgen voor de planeet en voor ons welbevinden. Denk aan de maximale hoeveelheid CO2 die we de atmosfeer in mogen pompen, voor het ons echt te heet onder de voeten wordt. Of aan de maximale hoeveelheid zoet water die we kunnen onttrekken aan de grond en de rivieren voordat de natuur structureel water tekortkomt en onze toekomstige voedsel- en drinkwatervoorziening in gevaar komt.

Uitzonderlijke laatste 150 jaar

In de vele lezingen die Rockstrom sindsdien over deze planetaire grenzen geeft, laat hij graag zien hoe uitzonderlijk de laatste 150 jaar zijn geweest in de menselijke geschiedenis. Of het nu gaat om bevolkingsgroei, de temperatuur op aarde of de hoeveelheid zwavel, methaan en stikstofverbindingen in de lucht, tienduizend jaar lang kabbelen de waarden ervan allemaal rond hetzelfde punt. Tot de start van de industriële revolutie in 1850. Plotseling schieten de trendlijnen de lucht in: zeven miljard mensen, een graad opwarming en ernstig verontreinigde luchten, bodems en wateren.

Rockstrom waarschuwt dat de we door deze explosieve groei omslagpunten van de aarde naderen. Eenmaal voorbij zo'n punt is het bijna onmogelijk terug te keren naar de oude situatie. Zie het als lopen over een wipwap: als je voorbij het midden beweegt, valt de wip niet direct door naar de andere kant. Maar ben je het kantelpunt eenmaal voorbij, dan voldoet een stap terug niet om de wip terug te laten keren naar de oude situatie: je moet een heel eind teruglopen om hem weer de andere kant op te laten vallen. Een van de best onderzochte voorbeelden hiervan in de natuur is de omslag van helder naar troebel water in sloten, als daar via mest te veel voedingsstoffen in komen. Als zo'n omslag eenmaal heeft plaatsgevonden, werken milieumaatregelen niet direct om het water weer helder te maken. Pas als het water weer veel schoner is, wordt het weer zo helder als het oorspronkelijk was. Rockstrom denkt dat de aarde als geheel ook zulke omslagpunten kent.

(Tekst gaat verder onder afbeelding).

Of het nu gaat om bevolkingsgroei, de temperatuur op aarde of de hoeveelheid zwavel, methaan en stikstofverbindingen in de lucht, tienduizend jaar lang kabbelen de waarden ervan allemaal rond hetzelfde punt. Tot de start van de industriële revolutie in 1850. Beeld HH
Alleen wat betreft het verbruik van zoet water, de verzuring van de oceanen en het gat in de ozonlaag bevinden we ons binnen de grenzen. Beeld HH

Gepasseerde grenzen

Volgens hem heeft de aarde zich lang veerkrachtig getoond, maar lopen we ver voorbij het midden van de wip. De mensheid is al vier van de negen beschreven grenzen gepasseerd, stelt hij in het artikel. Zo drukken we te veel plant- en diersoorten permanent van de planeet, zetten we te veel land naar onze hand vooral voor landbouwgrond, stoten we gevaarlijke hoeveelheden CO2 de atmosfeer in, en slingeren we te veel stikstof en fosfaat in de vorm van mest en kunstmest de wereld in. Een overschot aan die voedingsstoffen zorgt onder andere voor dode zones in meren en zeeën. Alleen wat betreft het verbruik van zoet water, de verzuring van de oceanen en het gat in de ozonlaag bevinden we ons binnen de grenzen. Voor luchtvervuiling en chemische verontreiniging lukte het de onderzoekers nog niet een grenswaarde vast te stellen.

Het is een invloedrijke publicatie. De Britse Oxford-econome Kate Raworth bouwde er zelfs een heel nieuw economisch systeem omheen, de donuteconomie, een idee dat ze onlangs mocht presenteren bij onder andere Buitenhof, Tegenlicht en in de Volkskrant. Haar boek is een bestseller. Maar ook Ban Ki- moon, voormalig secretaris-generaal van de Verenigde Naties onderschreef de publicatie door tijdens een klimaatdialoog met wereldleiders te benadrukken dat 'we de planetaire grenzen gevaarlijk aan het oprekken zijn'. Daarnaast vonden de grenzen hun weg in rapporten van onder andere het Wereld Natuur Fonds en Oxfam Novib. Rockstrom is sindsdien een academische rockster, die de wereld overvliegt voor lezingen voor de populaire TED-reeks en het World Economic Forum.

Toch is niet iedereen zo enthousiast. Wim de Vries, hoogleraar milieusysteemanalyse aan de Universiteit van Wageningen, verbaasde zich bijvoorbeeld over de stikstofgrens, waarvan de wijzer volgens Rockstrom ver in het rood is uitgeslagen: 'Die grens is niet meer dan een gok. Het is alsof we met 140 over de snelweg razen, en Rockstrom voorstelt om 35 te gaan rijden. Stikstof is een cruciale voedingsstof voor planten die ons voedsel vormen, en de grens die Rockstrom voorstelt is zo laag dat een groot deel van de wereld honger moet leiden.' De lage grenswaarde volgt uit de principiële keuze van Rockstrom om het pre-industriële tijdperk als ijkpunt te nemen, omdat dat volgens hem 'de enige periode is waarvan we weten dat de menselijke beschaving erin kon worden onderhouden'. Destijds was er nog geen kunstmest en haalden Nederlandse boeren vijf keer zo weinig graan van een hectare als ze nu doen. 'De landbouw van toen kan geen 9 miljard mensen voeden', zegt De Vries.

Die keuze verraadt volgens Erle Ellis, hoogleraar landschapsecologie aan de universiteit van Maryland in Baltimore, een fundamentele denkfout van de planetaire grenzen. 'Door de pre-industriële tijd als ideaal te nemen, doe je alsof de veranderingen die de mens de planeet aandoet alleen maar slecht zijn', zegt hij. 'Maar mensen zijn net zo goed in staat om de wereld te verbeteren.' Als voorbeeld neemt hij het stikstofprobleem. Dat wordt veroorzaakt door het wegstromen van mest vanaf het land het water in, waar het zorgt voor explosieve algengroei dat al het leven verstikt. 'Als we in staat zijn dat afvloeien te voorkomen - iets waar we steeds beter in worden - dan brengen we meer stikstof de wereld in, zonder dat de milieuproblemen groter worden. Oftewel: we rekken de grens op en kunnen meer mensen duurzaam voeden.' Onderzoek van het Belgische Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) liet dit jaar bijvoorbeeld zien dat simpele maatregelen als een gras- of bomenstrook van 5 meter rond een akker de hoeveelheid stikstof die in het water terechtkomt met de helft doet dalen.

'Behoud van biodiversiteit is wat mij betreft een morele kwestie.' Beeld Hollandse Hoogte / Michiel Wijnbergh Fotografie

Bovendien zijn de problemen met stikstof niet gelijkmatig verdeeld over de wereld. 'In veel Afrikaanse bodems is er juist een gebrek aan die voedingsstof', zegt De Vries. 'Boeren daar hebben meer stikstof nodig om hun opbrengsten op te krikken en de bodem niet uit te putten. Bij elke oogst verdwijnen er voedingsstoffen van het land, mee met het gewas dat je oogst. Die moet je teruggeven via bemesting, om een goede volgende oogst te garanderen.'

Volgens De Vries hebben de grenzen daarom alleen zin als je ze per regio apart berekent. In 2015 gaf hij daar een voorzet toe, in een Science-artikel waar Rockstrom ook aan meewerkte. 'We vonden stikstofoverschotten in West-Europa, het midden van de Verenigde Staten en het oosten van China. In de rest van de wereld zijn geen milieuproblemen of is er zelfs sprake van een tekort. We kunnen ons de komende tijd beter bezighouden met een betere verdeling van kunstmest over de wereld, dan met de vraag of we een vrij willekeurige globale grens over zijn gegaan.'

Hetzelfde geldt voor de hoeveelheid zoet water die we onttrekken uit rivieren of de grond voor drinkwater en irrigatie. Er zijn plekken op de wereld waar dat te ruig gaat, zoals bij het Aralmeer in Kazachstan, dat in dertig jaar veranderde van een van de grootste meren ter wereld in een pietluttig plasje. Maar net zo goed zijn er gebieden zonder problemen, zoals Nederland. Een globale grens is betekenisloos als de problemen zo verschillen per gebied, zeggen Rockstroms critici.

Toch is Arjen Hoekstra, hoogleraar watermanagement aan de Universiteit van Twente, blij met de pogingen om een globale grens vast te stellen. '95 procent van het water dat we in Nederland gebruiken komt ergens anders vandaan. Bijvoorbeeld doordat we soja en granen importeren om aan ons vee te geven. Wij mogen zelf dan geen waterprobleem hebben, we kunnen het wel elders veroorzaken. Globale planetaire grenzen helpen bij het bewustzijn hierover.'

'Zuurdere oceanen maken het kalkskelet van koraal en schelpdieren poreus en zwak. Er zijn genoeg aanwijzingen dat dat het ecosysteem uit balans brengt, zonder dat er een weg terug is.' Beeld HH

Te conservatief

Opvallend is dat Hoekstra de grens die Rockstrom heeft vastgesteld te conservatief vindt. Dat komt volgens hem door een te simplistische rekenmethode: 'Als je de hoeveelheid regen die valt op de wereld naast de hoeveelheid water legt die de mensheid verbruikt, dan lijken we meer dan genoeg te hebben. Maar je moet ook meenemen of het wel valt in de periode dat het nodig is, en of het niet allemaal in een keer valt', zegt hij. 'Ik vind daarom niet dat we ons wat betreft zoet water nog in de veilige zone bevinden, zoals Rockstroms artikel stelt.'

Ellis is huiverig om concreet klinkende globale grenzen het publieke debat in te gooien, als ze eigenlijk alleen op bepaalde plekken in de wereld gelden. 'Dat ondermijnt het vertrouwen in de wetenschap. Waarom zou een politicus of beleidsmaker luisteren, als de keuze niet goed te verdedigen valt?' Volgens hem zijn er maar drie grenzen die globaal doorwerken: het klimaat, de staat van de ozonlaag en de verzuring van oceanen. Alleen bij de laatste is er genoeg bewijs om van een omslagpunt te spreken. 'Zuurdere oceanen maken het kalkskelet van koraal en schelpdieren poreus en zwak. Er zijn genoeg aanwijzingen dat dat het ecosysteem uit balans brengt, zonder dat er een weg terug is.'

Voor het klimaat, waar Rockstrom de grens op 350 CO2-deeltjes per miljoen luchtdeeltjes zet, geldt dat een stuk minder. 'We zitten nu rond de 400, maar er is geen bewijs dat de wereld en de mensheid nu onomkeerbaar veranderd is', zegt Ellis. 'Dat maakt zo'n grens arbitrair, en dat is gevaarlijk omdat het daarmee ook politiek wordt. Wie zijn niet-democratisch gekozen wetenschappers om anderen op te leggen wat wel en niet kan, als de onderbouwing ervoor ontbreekt?' Mag een land met voedselgebrek geen bos meer kappen om landbouwgrond van te maken, omdat enkele westerse wetenschappers besloten hebben dat er een willekeurige grens is overschreden?

Biodiversiteit

Wat de geloofwaardigheid van de grenzen ook niet ten goede komt, is het verband dat Rockstrom legt tussen menselijk welzijn en de staat van het milieu. 'Is bijvoorbeeld een hoge biodiversiteit, een waarde die ook diep in het rood staat, een vereiste voor ons welbevinden?', vraagt Ellis zich af. Vooralsnog lijkt het tegendeel waar: de landen met de grootste teruggang in biodiversiteit, zoals Nederland, zijn juist het meest welvarend. 'Behoud van biodiversiteit is wat mij betreft een morele kwestie', stelt Ellis. 'Vinden we het opeens niet erg als de tijger uitsterft, als we binnen de voorgestelde grens van 10 uitstervingsgevallen per miljoen soorten per jaar blijven? Volgens mij moeten we alle dieren beschermen, onafhankelijk of het welzijn van de planeet of de mensheid er vanaf hangt. Het hele concept grens heeft hierin geen betekenis.'

Waar Ellis het hele idee van grenzen verwerpt, vinden Hoekstra en De Vries ze wel degelijk van belang. Volgens hen liggen de grenswaarden nog niet vast, en vormde het artikel uit 2009 het startpunt van een wetenschappelijke discussie, met als doel de grenzen steeds accurater te maken. Eigenlijk precies wat Rockstrom en zijn collega's destijds leken te beogen: 'Onze grenzen zijn ruige, eerste schattingen, omgeven door grote onzekerheden en kennislacunes', staat er in het Nature-artikel te lezen. Die nuance ging verloren in de flitsende lezingen van Rockstrom, waarin hij spreekt van 'overvloedig' bewijs voor de grenzen. Het valt Kate Raworth, en in haar kielzog een waaier aan ngo's, nauwelijks kwalijk te nemen dat ze vervolgens met de grenzen aan de haal gingen, alsof ze een wetenschappelijke consensus betroffen.


De negen grenzen (en de huidige stand)

Klimaatverandering
Hoeveelheid CO2 in de lucht mag niet boven de 350 deeltjes per miljoen komen - is nu 400 per miljoen.

Biodiversiteit
Aantal organismen dat uitsterft mag niet boven 10 uitstervingsgevallen per miljoen soorten per jaar komen - is nu 100.

Gat in de ozonlaag
Dichtheid ozonlaag mag niet onder de 276 Dobsonunits vallen - is nu 283.

Verzuring oceanen
Mate waarin kalkverbindingen oplossen in het water, mag niet onder de 2,75 omega-units belanden - is nu 2,90 (blijft veilig als CO2 in lucht niet boven 350 komt).

Stikstof- en fosforcyclus
Hoeveelheid stikstof dat door mensen uit de atmosfeer wordt vastgelegd, mag niet boven de 35 miljoen ton uitkomen. De hoeveelheid fosfor dat in de wateren belandt, mag niet boven 11 miljoen ton uitkomen - is nu respectievelijk 121 en 8,5-9,5 miljoen ton (fosfor dus nog veilig).

Areaal
overgebleven bos 75 procent van oorspronkelijke begroeiing - is nog 62 procent over.

Zoetwaterverbruik
Maximale onttrekking aan oppervlakte en bodem mag niet boven 4.000 km3 komen - is nu 2.600 km3.

Luchtvervuiling
Hoeveelheid deeltjes in de lucht (PM2,5, PM10) die schadelijk zijn voor gezondheid en klimaat, grens onbekend.

Chemische verontreiniging
Hoeveelheid nieuwe chemische verbindingen in het milieu, grens onbekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden