'Vrouwenbesnijdenis is geen sociale norm'

Hulpinstanties als Unicef verspillen jaarlijks miljoenen aan programma's tegen vrouwenbesnijdenis die waarschijnlijk niet werken. De redenen om vrouwen te besnijden zijn namelijk ingewikkelder dan veel hulpverleners aannemen. Het gevolg is dat allerlei goed bedoelde initiatieven maar een heel beperkt gedeelte van de bevolking bereiken.

Florence Ali van de Ghanaian Association for Women's Welfare, die zich inzet voor de gezondheid van vrouwen, laat een verzameling roestige mesjes zien die gebruikt werden voor de besnijdenis van vrouwen en meisjes. Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

Dat blijkt uit Zwitsers onderzoek in Soedan, gepubliceerd in Science. De Zwitsers keren zich vooral tegen campagnes en bijeenkomsten waar families vrouwenbesnijdenis in het openbaar afzweren. 'Het risico is dat zo'n bijeenkomst alleen families bijeenbrengt die toch al weinig waarde toekennen aan besnijden', aldus hoofdonderzoeker Charles Efferson van de Universiteit van Zürich. 'Terwijl families die er juist veel waarde aan toekennen, niet overtuigd raken. Dat betekent dat het afzweren van besnijdenis niet weglekt naar andere families.'

'Vies' en 'ongepast'

Achter de - nogal Amerikaans aandoende - publieke afzweerrituelen zit de aanname dat vrouwenbesnijdenis zoiets is als roken: krijg genoeg mensen zo ver om het 'vies' of 'ongepast' te vinden en er komt een kantelpunt waarop het fenomeen uit de gratie raakt. De Zwitsers laten echter zien dat er aan vrouwenbesnijdenis niet een sociale norm ten grondslag ligt, maar een heel oerwoud van afwegingen en motieven, die per familie verschillen.

'We ontdekten dat besnijdende en niet besnijdende families naast elkaar leven', zegt Efferson. De ene familie ziet besnijden als religieuze taak, de ander als uiting van vrouwelijkheid, de volgende misschien als manier om dochters meer 'waard' te maken op de huwelijksmarkt. 'Er is waarschijnlijk niet één algemeen toepasbaar antwoord.'

Naar schatting 125 miljoen vrouwen en meisjes wereldwijd zijn besneden, ondanks het feit dat de praktijk levenslang ernstige gezondheidsproblemen kan geven. Organisaties zoals Unicef en het bevolkingsfonds van de Verenigde Naties UNFPA spenderen daarom tientallen miljoenen aan het tegengaan van de praktijk. 'Onze gegevens zijn niet in overeenstemming met de visie op besnijdenis die in veel ontwikkelingsorganisaties overheersend is', zegt Efferson.

Henna op voeten

Bij het Koninklijk Instituut voor de Tropen herkent medisch antropologe Anke van der Kwaak dat beeld: 'Er is geen receptenboek. We zien dat je niet zomaar iets van buitenaf kunt bedenken. Het moet altijd van binnenuit worden gedragen.' Ze denkt daarom dat het tegengaan van vrouwenbesnijdenis van meerdere kanten tegelijk moet komen: wetgeving, scholing en alternatieve rituelen introduceren. 'Maar dan nog is het lastig. Wat werkt in West-Afrika, kan in Oost-Afrika helemaal niet werken.'

Efferson en collega's onderzochten het fenomeen op 45 scholen in Soedan met een arsenaal aan vernuftige trucjes. Zo maakten de onderzoekers foto's van de voeten van meisjes die nieuw zijn op school om aan de weet te komen hoeveel er wordt besneden: in Soedan is het de gewoonte de voeten van de meisjes met henna te beschilderen bij het besnijdenisritueel.

Het team ontdekte dat de praktijk te gelijkmatig is verdeeld om te kunnen spreken van een 'sociale norm', een algemeen gedragen omgangsafspraak van het type 'roken is gezellig' of 'het is niet erg om je kind af en toe te slaan'. Sociale normen hebben immers de neiging op een bepaalde plek massaal te worden aangehangen óf te worden afgezworen - een middenweg bestaat niet. Toch is die middenweg precies wat Efferson vond. 'Dat duidt op andere krachten die besnijdenis in stand houden.'

Van der Kwaak zet vraagtekens bij bepaalde onderzoekstechnische details, maar vindt de studie als geheel 'zeer interessant'. 'Er zijn ongelooflijk veel dingen gaande rondom besnijdenis. En dat is ook nodig. In plaats van een afname zien we in sommige landen juist een toename van de praktijk. En we zien wereldwijd dat de leeftijd waarop besnijdenis plaatsvindt iets naar beneden gaat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden