'Vrouwen werden als onverzadigbare verleiders gezien'

In het Italië van de 15de eeuw gingen tractaten vooral in op de negatieve aspecten van seks. Met als uitzondering: de ridderroman.

Vlaamse miniatuur naar Boccaccio¿s Decamerone, ca. 1430.

De merrie haver geven. Lopen in de tuinen van Venus. De intocht van de paus in Rome. Zomaar wat metaforen voor de geslachtsdaad. De onlangs in Leiden afgestudeerde historica Marlisa den Hartog kwam ze tegen bij haar onderzoek naar seksuele normen en waarden in het Italië van de 15de eeuw. Ze ontdekte dat seks zelden vanuit een positief perspectief werd beschreven. Het was al gauw zondig of schadelijk voor de gezondheid. Met haar masterscriptie The pleasure that is taken in bed won Den Hartog de Volkskrant-IISG scriptieprijs.

Welke bronnen heb je gebruikt?

'Medische, theologische, filosofische en literaire teksten geschreven tussen 1450 en 1500. Geschriften waarin seks niet het hoofdonderwerp is. Je moet tussen de regels lezen om erachter te komen hoe mensen dachten over seksualiteit.

'Er is een handboek voor priesters die de biecht afnemen. Daarin staat hoe men zich in het huwelijk moet gedragen. Seks buiten het huwelijk en seksueel verlangen zijn zondig. Seks moest gericht zijn op voortplanting. Mannen en vrouwen hebben een huwelijkse plicht. Je mag ook aan de huwelijkse plicht voldoen als de vrouw zwanger is. Ik denk dat dit is toegestaan om te voorkomen dat mensen het buitenshuis gaan zoeken, wat nog slechter zou zijn.

'In novella-teksten, korte sociaal-realistische en vaak komische verhalen, staan ook medische zaken. Bijvoorbeeld: dat de baarmoeder verstopt kan raken als je te weinig seks hebt en dat je daardoor hysterisch kunt worden.'

Marlisa den Hartog

Werd seks nooit beschreven als onderdeel van de liefde?

'Alleen in de ridderromans. In de andere teksten wordt vooral het zondige en schadelijke aspect onderstreept. Een filosofisch traktaat zegt dat seks moet worden vermeden omdat hij de opgang van de ziel naar God dwarsboomt. Alleen in de ridderroman komt seks naar voren als een uiting van intimiteit.'

Hoe zit het met de rolverdeling tussen man en vrouw?

'De man is de actieve, de vrouw de ontvangende partij. Volgens een medische tekst hoeven vrouwen geen seksueel plezier te ervaren om zwanger te worden. Het is zelfs beter als de vrouw geen seksueel plezier beleeft. Seksueel verlangen is zondig, maar voor de man is het nu eenmaal nodig voor de voortplanting.

'In theologische teksten staat dat mannen en vrouwen gelijk zijn. Tegelijkertijd wordt gezegd dat ze alleen seks mogen hebben als de man bovenop ligt. Andersom gaat tegen de goddelijke wetten in.'

Waren er teksten waarin gebroken wordt met deze rolverdeling?

'In de ridderroman worden vrouwen beschreven als individuen die bewuste keuzen maken. Ze verleiden mannen. Ze worden vaak als onverzadigbare verleidsters gezien. Maar ze duiken niet met jan en alleman in bed. Ze kiezen de man die ze aantrekkelijk vinden.'

Waarin verschillen de beleving van seks toen en nu het sterkst?

'Wij zijn ons veel bewuster van onze seksuele identiteit. Wij beschouwen onszelf als hetero-, bi- of homoseksueel. Zo zouden de mensen zich destijds nooit noemen. Ze hadden er geen namen voor.'

Hoe werd er over homoseksualiteit geschreven?

'Dat is een vrij modern concept, het werd pas gezien als onderdeel van iemands persoonlijkheid toen de psychiatrie opkwam in de 19de eeuw. In de 15de eeuw werd niet in die termen gedacht. Seks tussen mannen werd gezien als het gevolg van een overdaad aan lust. Je deed het niet alleen met mannen, je deed het ook met mannen. Het kwam erbij. Er werd negatief over gedacht.'

Moesten mannen zich inhouden?

'Voor vrouwen was kuis leven het ideaal. Voor de man is dat lastiger. Aan de ene kant gold als ideaal dat je seksueel actief was. Dat bevestigde je mannelijkheid. Dat komt naar voren in de novella en de ridderroman. In theologische teksten heet dit gedrag zondig en volgens medische geschriften kan je er nare aandoeningen van krijgen. Je hersenen zouden er kleiner van worden, dat soort dingen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.