Vroeger het spaarbankboekje, nu de creditcard

De moderne mens heeft tal van zekerheden opgegeven in ruil voor meer vrijheid en meer mogelijkheden om zijn geluk na te streven....

HANS WANSINK

IN 1930 VERSCHEEN in Wenen een boek met de titel Das Unbehagen in der Kultur, geschreven door Sigmund Freud. De grondlegger van de psychoanalyse stelde dat in de moderne beschaving een grote ruil had plaatsgevonden. Ten behoeve van collectieve veiligheid en bestaanszekerheid was een groot stuk individuele vrijheid en geluk ingeleverd. 'Beschaving', schreef Freud, 'is gebouwd op het onderdrukken van instincten en vraagt grote opofferingen van de mannelijke seksualiteit en agressie.' Dit leidde onvermijdelijk tot individuele neurosen.

Freuds boek heet in het Engels Civilization and its Discontents. De Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman noemde zijn laatste boek Postmodernity and its Discontents (Polity; ¿ 57,80). Hij draait de stelling van Freud om. De hedendaagse mens heeft zijn zekerheden verruild voor meer vrijheid en meer manieren om zijn geluk en genot na te streven.

Maar meer vrijheid houdt onvermijdelijk meer individuele verantwoordelijkheid en het zelf maken van morele keuzen in. Het gebrek aan geborgenheid, veiligheid en zekerheid leidt op zijn beurt weer tot collectieve neurosen: fundamentalisme, New Age en andere simpele antwoorden op de complexiteit en eenzaamheid van het postmoderne bestaan.

Zygmunt Bauman (1925) was vorige week in Nederland, op uitnodiging van de allerjongste Amsterdamse sociologen, de postmoderne generatie met als geboortejaar 1975. Zij herkennen zich in zijn verhaal over de postmoderne conditie, waarin de spelregels tijdens het spel worden veranderd, waarin het leven niet langer een project is, maar een aaneenschakeling van losse episoden, en waarin macht (globaal) en politiek (plaatsgebonden) definitief van elkaar zijn gescheiden.

Voor revolutie hoeven we niet bang te zijn, legt Bauman uit, want waar is het paleis dat we moeten bestormen? De kapitaalstromen waaien onbelemmerd als de wind de wereld rond - en het IMF ruimt de laatste barrières uit de weg. De reikwijdte van het politieke bedrijf gaat niet veel verder, houdt Bauman de jonge sociologen voor, dan dat van een politiedistrict.

Bauman werd op 26 maart 1968 van de universiteit van Warschau verbannen, met vijf andere hoogleraren (onder wie Leszek Kolakowski). Hij werd ervan beschuldigd onrust onder studenten te zaaien. Hij vertrok naar Israël, maar voelde zich daar niet thuis. In 1971 greep hij de gelegenheid om hoogleraar sociologie aan de universiteit van Leeds te worden met beide handen aan. Vlak voor zijn emeritaat, in 1989, publiceerde hij het boek waarmee hij beroemd werd: Modernity and the Holocaust, in het Nederlands: De moderne tijd en de holocaust.

De centrale stelling van het boek is dat de manier waarop de Europese joden werden vernietigd, moet worden gezien als een organisatorisch en technisch hoogstandje van de moderne, rationeel-bureaucratische maatschappij, zoals die door Max Weber werd beschreven. Het was geen aberratie, maar een manifestatie van de altijd aanwezige, donkere kant van het modernisme.

- Geldt dat ook voor het communisme?

Bauman: 'Het communisme en het fascisme laten zien wat er gebeurt als de moderniteit los kan breken uit zijn democratische kluisters. Ik heb ervaring uit de eerste hand met beide, ik heb de helse laboratoria van moderne ideeën die de wereld helemaal wilden veranderen, zelf ondervonden. Het ging erom de maatschappij te beheersen als een volmaakte tuin: door het onkruid te verwijderen en alleen nuttige planten op te kweken. Omdat we op een dag een schitterende tuin zullen hebben, is het geoorloofd alle wreedheden en gewelddadigheden aan te wenden tot het uiteindelijke geluk van de mensheid.'

- Kon u in Polen het einde van het communisme zien aankomen?

Bauman: 'Het gezag van het communisme nam geleidelijk af onder de intellectuelen. Het idee verdween dat je weet waartoe de geschiedenis zal leiden en dat je daarom alles moet doen om die loop te versnellen. Maar de val van de Muur kwam in het Oosten even onverwacht als in het Westen.

'Het voorspellend vermogen van de sociale wetenschap is nu eenmaal een illusie. Alle belangrijke gebeurtenissen van de twintigste eeuw kwamen compleet onverwacht: de revolutie van 1917, de opkomst van Hitler, de holocaust. Sovjetologie was de best gefinancierde tak van wetenschap in de geschiedenis van de mensheid. Maar geen enkele sovjetoloog heeft de val van het communisme voorspeld.'

Bauman acht het ontlopen van verantwoordelijkheid niet alleen een kenmerk van de klassiek-moderne tijd met zijn weberiaanse bureaucratische arbeidsdeling. Ook de postmoderne tijd produceert onverschilligheid; economische effectiviteit is immers de hoogste waarde, waaraan het welzijn van hele continenten onderschikt wordt gemaakt.

'Intellectuele en politieke elites maken zich los van hun biotoop, van het publieke debat, van de burgerlijke samenleving. Net als kapitaal maakt cultuur zich los van het gebied van oorsprong. We zijn allemaal op weg, on the move. En als we stilstaan, wordt de grond onder onze voeten weggetrokken. We raken onze baan kwijt, de investeringen die we tijdens ons leven hebben gedaan, worden opeens waardeloos. We zijn dus allemaal in beweging, maar de elite navigeert in de zeilboot, terwijl de anderen aan de golven zijn overgeleverd.'

- De postmoderne maatschappij is een consumentenmaatschappij.

Bauman: 'In de klassiek-moderne tijd werden de mensen aangesproken als producenten. Maar er zijn steeds minder producenten noodzakelijk. De economie heeft ons nodig als consumenten. Het spaarbankboekje was het symbool van de producentenmaatschappij. Ons symbool is de creditcard. Het geheim van de moderne tijd, schreef Max Weber, is uitstel van behoeftenbevrediging. Nu is het omgekeerd: eerst uitgeven, dan pas verdienen. De economie zou in elkaar storten als we ons nu aan het devies van Weber zouden houden.'

Het mechanisme van de postmoderne consumentenmaatschappij illustreert Bauman aan de hand van onze preoccupatie met fitness. Gezondheid is niet langer genoeg. 'Een gezond lichaam is gemakkelijk te definiëren als geschiktheid voor de militaire dienst of het werk in de fabriek. Bij fitness is er geen grens of norm. Je kunt altijd nog fitter zijn dan je nu bent, nog magerder of gespierder of seksueel aantrekkelijker. Je bent dus nooit helemaal tevreden.

'De consumentenmaatschappij is een maatschappij van genot, van het najagen van steeds nieuwe, extremere, ervaringen. Maar je plezier wordt altijd vergald door de gedachte dat een ander nog meer plezier heeft gehad.'

- U bent sceptisch over het vermogen van de politiek publieke deugden te bevorderen. Maar zorgt Tony Blair, met zijn 'gezinswaarden' en zijn kruistocht tegen de misdaad, niet voor een ethisch reveil?

Bauman: 'Wanneer Tony Blair verklaart dat zijn tolerantie ten opzichte van misdaad 'nul' is, is hij helemaal niet bezig publieke deugden te onderstrepen. New Labour doet niets aan het wegnemen van onzekerheid. Blair overdrijft de onveiligheid. Er is niet meer criminaliteit dan vroeger. We zijn alleen maar erg snel met het criminaliseren van alle problemen die op onze weg komen.

'New Labour verschilt niet van de andere partijen. New Labour is voornamelijk bezig met het winnen van de volgende verkiezingen. De problemen van onzekerheid worden vertaald in problemen van particuliere onveiligheid. Als de bedelaars van de straten worden verwijderd, en zwervers in de gevangenis gezet, zal de onzekerheid plotseling verdwijnen! Een leugen, natuurlijk.

'New Labour geeft de marktkrachten vrij spel. De vrees en woede die voortkomen uit onzekerheid, worden gekanaliseerd als problemen van law and order. Blair bewerkstelligt helemaal geen ethisch reveil. Hij is alleen geslepener dan de politieke concurrentie.'

- De Britse intellectuelen waren dol op Blair.

Bauman: 'Het laatste halfjaar is hun houding ten opzichte van van New Labour erg veranderd. Velen zeiden hun lidmaatschap op. Er is veel kritiek, weinig ongeclausuleerde steun. Blair luistert wel graag naar intellectuelen en experts, hij wil een soort intellectueel parlement, maar hij doet niets om de burgers bij het beleid te betrekken.'

Hans Wansink

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden