Vrijmetselarij goed voor VOC-carrière

Veel VOC'ers waren vrijmetselaar. Dat hielp hun carrière vooruit. Daarnaast stond 'de club' voor tolerantie. 'Ook mannen van Euraziatische komaf traden toe. Hoeveel weet ik niet, ze hadden namen als Jan Smit.'

Doos van Japans lakwerk met vrijmetselaarssymbolen in parelmoer rond 1800.Beeld Cultureel Maçonniek Centrum Prins Frederik

De Vrijmetselarij was in de 18de eeuw alom tegenwoordig binnen de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC). Zeker 20 à 30 procent van de hoge VOC-functionarissen was vrijmetselaar - vermoedelijk nog veel meer. Tot die conclusie komt de kunsthistorica Andréa Kroon in een proefschrift waarop ze vorige week in Leiden is gepromoveerd. Zij deed onderzoek naar de sporen die de Vrijmetselarij in de architectuur en kunstnijverheid in de voormalige overzeese gebiedsdelen heeft nagelaten.

Andréa KroonBeeld .

Waar moeten we dan aan denken?

'Bijvoorbeeld aan de verenigingsgebouwen van de Vrijmetselarij. Daarvan waren er tientallen in voormalig Nederlands-Indië. Ten minste twee belangrijke zijn er nog: in het huidige Jakarta en in Soerabaja. Het laatste zou tot monument zijn verklaard, maar die status heeft het niet voor verval kunnen behoeden. Het vloermozaïek met maçonnieke elementen in de tempel van de Loge van Soerabaja, De Vriendschap, verkeert gelukkig nog in goede staat. Verder tref je veel verwijzingen aan naar de Vrijmetselarij op Japanse lakdozen en op Chinees porselein.'

Hoe verhielden al deze verwijzingen naar de Vrijmetselarij zich tot de beslotenheid van het genootschap?

'Hierin waren de leden inderdaad altijd wat tweeslachtig. Enerzijds waren de loges een zichtbaar onderdeel van de koloniale samenleving. Bij de inwijding van een tempel, doorgaans op een centraal punt in de stad, werden processies gehouden waarbij de rituele voorwerpen en ceremoniële kostuums in volle glorie werden getoond. Op Java vierden de Vrijmetselaars tweemaal per jaar uitbundig het feest van Sint Jan, eenmaal in de zomer en eenmaal in de winter. Bij dat soort gelegenheden werden de verenigingsgebouwen feestelijk, zij het brandgevaarlijk, geïllumineerd. Anderzijds koesterden de loges hun beslotenheid om het mysterie van de inwijdingsrituelen te bewaren. Omstreeks 1800 was het modieus om op persoonlijke gebruiksvoorwerpen, zoals snuifdozen en theekopjes, maçonnieke versieringen aan te brengen. De Broeders, leden van de Vrijmetselarij, konden er op een subtiele manier mee laten zien dat ze bij de club hoorden. Anders kon de goede verstaander dat wel opmaken uit hun gebaren en uit bepaalde uitdrukkingen, zoals het 'eeuwige oosten' als verwijzing naar de dood.'

Waar stond de Vrijmetselarij destijds voor?

'Voor ruimdenkendheid en tolerantie. Al in het begin van de 18de eeuw waren leden van verschillende christelijke denominaties in de loge verenigd. Bijbelse symboliek speelde een grote rol in de rituelen, wat ze minder toegankelijk maakte voor niet-christenen. Maar vanaf het einde van de 18de eeuw traden de eerste Joden en moslims toe. Ook mannen van Euraziatische afkomst waren Broeder. Hoeveel het er precies waren, weet ik niet, omdat de meesten hoekige Hollandse namen hadden als Jan Smit. De pluriformiteit van de koloniale samenleving weerspiegelde zich in elk geval in de loges.'

Maar de Vrijmetselarij was ook een old boys network.

'Het lidmaatschap zal de loopbaanperspectieven zeker niet hebben geschaad. Maar het had een veel bredere sociale functie. Vrijmetselaars steunden elkaar, of elkaars weduwen, in geval van nood. Op vertoon van hun lidmaatschapsbewijs werden vrijmetselaars in loges aan verre kusten als Broeder onthaald. Bijeenkomsten in de vertrouwde omgeving van een logegebouw herinnerden aan thuis en konden nieuwe vriendschappen voortbrengen.'

Welke reputatie genoten de loges in de overige samenleving?

'De Vrijmetselarij is vaak als zondebok aangewezen, maar in Azië was daarvan geen sprake. Ik vermoed, al valt dit buiten het bestek van mijn onderzoek, dat de nazipropaganda waarin het genootschap als een poel van complotten werd afgeschilderd, in Europa uiteindelijk zijn uitwerking niet heeft gemist. In Nederland zeurt daarvan nog altijd iets na.'

Nederland miskent nog altijd het belang van de Vrijmetselarij?

'In kunsthistorisch opzicht zeker. In Zuidoost-Azië heeft ze een fascinerende materiële cultuur voortgebracht met profane en esoterische, oosterse en westerse elementen. In Engeland, de bakermat van de Vrijmetselarij, maakt ze deel uit van het nationaal erfgoed. Hier is de nalatenschap van de Vrijmetselaars juist uit het zicht van de musea geraakt. De logegebouwen in Azië kun je zien als onderdeel van het 'gedeeld erfgoed' dat de overheid zo aan het hart zou gaan. Ze verdienen het om te worden gerestaureerd.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit bericht werd in het intro van het artikel de indruk gewekt dat islamitische leden van de Vrijmetselarij 'namen als Jan Smit' hadden. Zoals uit de tekst blijkt, gold dit niet voor moslims maar voor mannen van 'Euraziatische afkomst', waarmee mannen uit een gemengd Europees-Aziatisch (meestal Nederlands-Indonesisch) huwelijk worden bedoeld.

Wie zijn de vrijmetselaars?

De Vrijmetselarij is een zogenoemd inwijdingsgenootschap, een besloten groep met eigen rituelen, dat streeft naar 'geestelijke en morele verheffing' van zijn leden - die elkaar als Broeder aanspreken. Het woord vrijmetselaar is ontleend aan het Franse frère-maçon (broeder-bouwer) dat in het Engels werd verbasterd tot freemason. De eerste grootloge van de Vrijmetselarij werd in 1717 gesticht in Londen, van waaruit de beweging zich over continentaal Europa verspreidde. Lange tijd waren de loges mannenclubs, maar inmiddels zijn er ook gemengde loges en exclusief vrouwelijke loges (die overigens niet worden erkend). Wereldwijd zijn er naar schatting zo'n 6 miljoen vrijmetselaars.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden