Vos moet eitje laten staan

Waarschijnlijk nog dit jaar wordt de jacht op de vos verboden. Dat is een ramp voor de weidevogels verwachten de jagers, die de vossenpopulatie nu nog ieder jaar halveren....

René Didde

DE VOS rukt op. Van oudsher leefde het roofdier in de bossen op de hoge zandgronden, maar sinds tien jaar heeft hij de duinen veroverd. Van daaruit zet de vos zijn opmars onverdroten voort naar de Hollandse veenweidegebieden en vanuit Drenthe valt hij Friesland en Groningen binnen.

En daar blijft het niet bij. Stadsecologen spotten de vos steeds vaker in parken en plantsoenen en langs stadsranden. Daar doet hij zich tegoed aan afval en ongedierte - de 'patatvos' wordt deze vos al genoemd - of hij duikt in het hoenderhok van de kinderboerderij.

Maar ook buiten de stad laat Reintje zich niet onbetuigd. Zo richt hij zich in toenemende mate op weidevogels. In het Lauwersmeer bijvoorbeeld halen tientallen vossen de nesten leeg van kievit, grutto en tureluur. Ook andere bodembroeders als kluut en dwergmeeuw hebben het moeilijk. Eerder al verjoeg de vos het symbool van de vogelbescherming, de lepelaar, uit het Naardermeer.

'Een plaag is een groot woord, maar lokaal geeft de vos veel ellende', zegt wildbioloog drs. Siebren Siebenga van de Koninklijke Nederlandse Jagers Vereniging (KNJV). 'Dat ergens een nest grutto-eieren wordt gepakt, alla, daar heb ik vrede mee. Maar vooral in de reproductiecentra van de weidevogels moet de vos hard worden bestreden,' betoogt Siebenga. Doodzonde van het geld vindt hij op die manier het weidevogelbeheer. Ook knapt er iets bij de honderden boeren, die na een moeizaam proces van mentaliteitsverandering (en financiële tegemoetkoming) eindelijk om de nesten heen maaien.

Met het geweer denken de jagers de vos te beteugelen. Volgens een schatting van Siebenga wordt ongeveer de helft van de dertigduizend vossen in Nederland neergelegd, elk jaar weer. 'Dat is geen vechten tegen de bierkaai', meent de jager-bioloog. 'Als we niet ingrijpen, kan op de sommige plaatsen de vossenbevolking verviervoudigen.'

Bij Vogelbescherming Nederland gaan de handen evenwel niet op elkaar voor deze solidariteitsbetuiging van de jagers. 'Over de hele linie zien wij dat de vos geen grote problemen veroorzaakt bij de weidevogels', zegt woordvoerder Hans Peeters. Uit jaarlijks onderzoek van de Vogebescherming blijkt dat de vogels verhuizen naar nattere weilanden. 'Langs de rand van de Nieuwkoopse plassen verschalkten vossen grutto's en kieviten. De vogels broeden nu op voor de vos onbereikbare eilandjes.'

Om dezelfde reden nestelen de verjaagde lepelaarkolonies nu elders. En met succes, aldus de Vogelbescherming. 'Niet alleen op de nog vos-vrije Waddeneilanden, maar ook in Oostvoorne. En de lepelaars zijn weer terug in het Zwanenwater en de Oostvaardersplassen.'

Afschot is kortzichtig, vindt duinecoloog drs. Gerrit Jan de Bruyn van de Universiteit Leiden. De opengevallen plaatsen worden onmiddellijk ingenomen door andere vossen. Laat de vos zijn gang maar gaan, want door zijn komst wordt de natuur dynamischer en rijker aan soorten. 'De vos is een opportunistische jager, die pakt wat het meest voorradig is. Zijn er veel muizen in de duinen, dan eet-ie zijn buikje rond met muizen; is het een goed konijnenjaar, dan staat er konijn op het menu', zegt De Bruyn, die de vos tien jaar geleden de duinen tussen Den Haag en Katwijk zag binnentrekken.

In de Nieuwe Flora- en Faunawet, die vermoedelijk eind dit jaar van kracht wordt, mag de vos niet meer vrijelijk worden neergeknald. Degenen die last hebben van vossen, moeten eerst andere methoden uitproberen alvorens de provincie toestemming geeft om naar het geweer te grijpen. Een beter kippenhok, een goede hond op het erf of wellicht een bredere sloot rond een belangrijke broedplaats van de weidevogels. Iedere provincie mag andere keuzes maken in dit 'nee, tenzij'-principe voor de jacht.

De Bruyn verwacht dat de vossenpopulatie door het nieuwe beleid zal groeien, maar dat het aantal zal stabiliseren. 'De vos past het aantal nakomelingen snel aan bij de omvang van zijn territorium.' Bovendien ziet De Bruyn in de duinen stilaan een meer vreedzame coëxistentie ontstaan tussen kievit, fazant, wulp en vos.

Dat komt doordat de vos gemakkelijk te besluipen is, zo vermoedt De Bruyn. 'Vogels en ook konijnen zijn veel alerter op naderend onheil. Door ze rond zijn hol te dulden, beschikt de vos over een adequaat alarmsignaal.' Een andere verklaring is dat het slimme roofdier de dieren achter de hand houdt als reservevoedsel voor barre tijden. Ook zouden de jonge vosjes op deze dieren kunnen oefenen.

Het geeft geen pas de vos de schuld te geven van de teruggang van weidevogels, vindt onderzoeker drs. Freek Niewold van natuuronderzoeksinstituut Alterra in Wageningen. 'De lobby van de Friese jagers is niet alleen sterk omdat die jagers op vossen willen jagen, maar ook omdat de Friezen graag zélf kievitseieren rapen en eten', zegt Niewold. 'En ik ken genoeg weilanden waar geen grutto zit, en waar evenmin een vos is te bekennen. Dat komt door de landbouw.'

Versnippering van natuurgebieden door wegen en uitbreidingswijkjes en intensieve landbouw zijn een veel grotere bedreiging dan de vos, aldus Niewold. Dat neemt niet weg dat hij een aanstaand beleidsconflict signaleert. 'Meer ruimte voor de vos kan betekenen dat een beschermde weidevogel als de grutto een veer moet laten.'

Dat is een politieke keuze. Zo heeft de provincie Friesland al vastgelegd dat de vos bejaagd mag blijven. Niewold gaat in elk geval onderzoek doen teneinde de vos en de grutto te sparen. Bredere sloten, verhoging van het waterpeil, en ook een elektrisch raster rond wetlands behoren tot de vos-vriendelijke beschermingsmaatregelen voor de grutto.

Voor dergelijke experimenten heeft gedragsbioloog dr. Diederik van Liere van de Dierenbescherming een aardige suggestie. Op plaatsen waar de vos overlast geeft, kan hij op afstand worden gehouden door eieren te behandelen met een misselijk makend stofje. 'Niet alleen haalt daardoor moedervos de eieren van het menu, maar ook krijgen de welpjes met de paplepel een ander voedingspatroon ingegoten.

Die vroege jeugdervaring is belangrijk voor de jachttechniek die zij leren, en ook in hun latere gedrag hebben zij geen positieve associatie met eieren', aldus Van Liere. Niet dat vosjes eierjacht helemaal kan worden afgeleerd, maar het vermindert wel de kans op massaal attaqueren van weidevogelnesten, aldus Van Liere. 'Proeven in de VS met wasberen en stinkdieren tonen dat in enkele weken de roof met driekwart afnam. En er is gesuggereerd dat de afname blijvend is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden