Voor planten is protectionisme heel normaal

Interview Nicole van Dam

Planten merken het als ze worden aangevreten door exoten. En ze grijpen in: ze lokken vijanden om de bedreiging voor hen te beperken.

Rupsen van koolwitjes op een paksoiblad. Beeld Science Photo Library

Inheemse planten maken speciale geuren aan als ze worden aangevreten door exotische rupsen, luizen en slakken. Ze zijn zelfs in staat om aanvallers te identificeren als exoot. Dit ontdekten biologen van de Radboud Universiteit in Nijmegen en de Zwitserse Universiteit van Neuchâtel. Het onderzoek wordt binnenkort gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift New Phytologist.

'Een spectaculair bewijs van hoe specifiek planten kunnen reageren op hun omgeving', zegt Nicole van Dam, hoogleraar Moleculaire Interactie Ecologie in Nijmegen en in Leipzig.

Waarom maken planten eigenlijk geuren aan als ze worden aangevallen?

'Om hulptroepen in te roepen. Als een plant wordt aangevreten door een rups laat hij door die geur af te scheiden aan sluipwespen weten dat er een rups te halen valt. De sluipwesp parasiteert op de rups, dus daar komt op het einde geen vlinder uit, maar nieuwe sluipwespen. Zo houdt de sluipwesp vlinders in bedwang: hij voorkomt dat een vlinder weer overal eitjes kan leggen waar weer rupsen uit voortkomen.'

Wat heeft u concreet onderzocht?

'We hebben in een klimaatkas twaalf verschillende rupsen, slakken en luizen samengebracht met een typische inheemse plant, wild raapzaad. Die planteneters waren inheems en exotisch, vreters en zuigers, generalisten en specialisten. Het varieerde van naaktslak tot koolluis en van koolwitjes tot perzikluis. Met een ovenbraadzak over de plant. In een buisje konden we de vluchtige stoffen opvangen en vasthouden die de plant vervolgens afgaf. Die complexe mengsels van vluchtige geurstoffen die vrijkomen na aanvallen van de verschillende groepen vreters hebben we vervolgens via statistische modellen kunnen onderscheiden. '

Onderzoeker Nicole van Dam Beeld Universität Jena

En wat bleek daaruit?

'Ten eerste bevestigde het wat nog niet zo lang bekend is: planten reageren specifiek op vraat van verschillende soorten planteneters, ze geven dan verschillende geursignalen af. En het lukt ons nu ook om dat te zichtbaar te maken. Maar wat we vooral hebben aangetoond is dat het Nederlandse wilde raapzaad anders reageert op exotische dan op inheemse herbivoren; de plant kan een bekende aanvaller onderscheiden van een onbekende, zo blijkt uit de geurreactie.

'Echt verbazingwekkend vond ik de uitkomst dat de planten zelfs uitsluitsel kunnen geven over de vraag of een soort al of niet een exoot is. Van twee soorten vlinders, de Florida-uil en de Ni-uil, vroegen we ons af: zijn het nog wel exoten of zijn ze al genaturaliseerd? Deze soorten worden wel in Nederland gezien, het zijn ook plagen in de kasteelt, maar ze overwinteren hier niet buiten. Uit de geurreactie van de koolraapplanten bleek onomstotelijk: het zijn exoten. Je kunt dus in feite aan een plant vragen: is dit een exoot of een inheemse soort? Een soort CSI.'

Waarom is het van belang dit te weten?

'In de tuinbouw worden sluipwespen ingezet als biologische bestrijder van herbivoren die bijvoorbeeld tomatenplanten aanvreten. Je kunt sluipwespen instrueren door ze, als ze uit de pop komen, een geur aan te bieden in combinatie met een waard (een soort gastheer, red.), een rups bijvoorbeeld. Dan krijgen ze een positieve ervaring. Als ze die geur vervolgens ruiken, associëren ze die met die bepaalde rups, bijvoorbeeld een rups die tomatenplanten aanvreet. En die weet hij dan te vinden.

'Tuinbouwers hebben vaak last van exotische plantenvreters. Door klimaatverandering, door migratie, maar ook door uitwisseling van plantenstekjes van telers die zowel in Nederland als in Spanje vestigingen hebben. De vraag was: kunnen inheemse sluipwespen in de war raken door de nieuwe luchtjes die planten maken als ze door exoten worden aangevallen? En vermindert dat misschien de effectiviteit van de biologische bestrijding? Ons onderzoek wijst uit dat je inheemse sluipwespen misschien kunt leren planten te mijden omdat de luchtjes verschillen, zodat ze gewoon op hun eigen soort effectief blijven. Of dat je ze kunt instrueren om juist die exotische rupsen aan te vallen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.