Kinderen spelen in rivier het Spui in Nieuw-Beijerland.
Kinderen spelen in rivier het Spui in Nieuw-Beijerland. © Arie Kievit

Voor antibiotica resistente bacteriën glippen soms door zuivering en bereiken oppervlaktewater

Rioolwaterzuiveringen halen de meeste bacteriën uit het afvalwater, maar een klein deel weet te ontsnappen. Hieronder bevinden zich ook soorten die niet langer reageren op antibiotica. Deze zogeheten resistente bacteriën vinden zo hun weg naar het oppervlaktewater en komen mogelijk in contact met mensen, bijvoorbeeld tijdens het zwemmen in meren of plassen.

Dit blijkt uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Gezondheid en Milieu (RIVM) bij honderd van de in totaal 341 Nederlandse rioolwaterzuiveringsinstallaties.  De zuiveringen zijn speciaal uitgekozen om een representatief beeld voor heel Nederland te geven. Gezonde mensen die in contact komen met een resistente bacterie - dit kan bijvoorbeeld ook gebeuren in een zorginstellling, bij het werken met landbouwdieren, op een verre vakantie of door besmet voedsel - lopen niet direct gevaar op een infectie. Voor mensen met een verminderde weerstand, zoals ziekenhuispatiënten, vormt antibioticaresistentie echter een groter risico.

Grootste bedreigingen
Resistente bacteriën worden gezien als een van de grootste bedreigingen voor de toekomst van de geneeskunde. Infecties die artsen nu relatief simpel kunnen behandelen met antibiotica, kunnen dodelijk worden als bacteriën zich weten te wapenen tegen die geneesmiddelen. Margaret Chan, voormalig directeur van de wereldgezondheidsorganisatie WHO, omschreef het probleem van de toename van het aantal resistente bacteriën al eens als een 'tsunami in slow-motion': als we nu geen actie ondernemen, wordt de gezondheidszorg er straks door overspoeld.

'Nederlandse artsen zijn behoorlijk terughoudend met het voorschrijven van antibiotica, daarom is het probleem van resistentie hier minder groot dan in bijvoorbeeld China, India en landen rond de Middellandse zee', zegt Jaap van Dissel, directeur Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM. 'Toch moeten we ook hier de risico's van resistente bacteriën niet onderschatten en waar nodig maatregelen nemen.'

Belangrijkste bron
Afvalwater - onder meer afkomstig uit toiletten - is volgens het RIVM na mest de belangrijkste bron waardoor resistente bacteriën in het milieu terechtkomen. Uit de nieuwe studie blijkt dat zuiveringen de concentraties van resistente bacteriën met een factor 100 tot 1.000 doen afnemen. Onder de bacteriën die deze zuiveringsstap overleven bevinden zich echter wel onder meer resistente, ESBL-producerende Enterobacteriaceae, waaronder E. coli, een bekende verwekker van urineweginfecties. Soorten die de WHO recent nog hoog op een lijst zette met ziekteverwekkers waar snel nieuwe antibiotica voor nodig zijn.

Hoe minder antibiotica we inzetten, hoe minder kans er is op verspreiding van resistente bacteriën

Ozonisatie
Het RIVM bracht in kaart welke zuiveringstechnieken de concentraties van resistente bacteriën verder kunnen doen slinken. Een van de mogelijkheden is ozonisatie, waarbij ozon in het water alle organische bestanddelen in water afbreekt. Vervolgonderzoek moet uitwijzen of extra zuiveringstappen op bepaalde locaties gewenst zijn. Daarbij spelen ook de kosten van maatregelen een belangrijke rol, aldus Van Dissel. 'Je wilt natuurlijk zoveel mogelijk effect voor elke euro die je uitgeeft.'

Het onderzoek levert een nieuw stuk in de puzzel waar ook zorginstellingen, voedselketen en veeteelt deel van uitmaken en dat duidelijk moet maken welke factor het meest bijdraagt aan de toename van resistente bacteriën. 'Hoe dan ook blijft het terugdringen van het gebruik van antibiotica aan de bron, bij mens en dier, het belangrijkst. Je moet antibiotica alleen gebruiken als het écht nodig is, en in veel gevallen is dat niet zo.' Van Dissel wijst op verkoopcijfers van de branchevereniging Veterinaire Farmacie: sinds 2009 is de verkoop van antibiotica voor de veehouderij met 60 procent gedaald. 'Een goede zaak. Want hoe minder antibiotica we inzetten, hoe minder kans er is op verspreiding van resistente bacteriën.'

Ira Helsloot, hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit, beaamt dat het cruciaal is om naast de risico's ook de kosten van maatregelen in ogenschouw te nemen. 'Focussen op brandhaarden is hier waarschijnlijk slimmer dan alle zuiveringen van Nederland optuigen om ook de laatste resistente bacterie uit het afvalwater te zuiveren. Denk aan de aanpak van de legionella-bacterie: daar controleren we niet elk waterpunt, maar concentreren we de inspanningen op risicolocaties, zoals zorginstellingen.'