Volkskrant wint prijs voor beste wetenschapsjournalistiek, over ‘toevalstreffers’ in studies umc’s

Het artikel ‘Medisch massa-onderzoek bevat potentieel goud – maar in de praktijk gaat het vaak mis’ is verkozen tot beste wetenschapsjournalistieke productie van het jaar. De prijs wordt jaarlijks uitgereikt door de Vereniging van Wetenschapsjournalisten (VWN).

Ronald Veldhuizen Beeld de Volkskrant

Voor het winnende artikel nam wetenschapsjournalist Ronald Veldhuizen de kwaliteit van studies van Nederlandse universitair medische centra onder de loep. Hij richtte zich op zogeheten cohortonderzoek, waarbij tienduizenden Nederlanders zich vrijwillig laten bestuderen door lange leefstijlenquêtes in te vullen en bijvoorbeeld bloed of urine te doneren.

Vaak levert dit type onderzoek een ‘goudmijn’ aan gegevens op. Zo is cohortonderzoek in het verleden onmisbaar gebleken voor enkele toonaangevende gezondheidsinzichten, zoals het sterke verband tussen roken en longkanker of dat tussen obesitas en suikerziekte. Nu zoeken biomedici aan umc’s naar steeds subtielere verbanden. Daardoor is de kans op toevalstreffers en schijnvondsten groter.

Veldhuizen controleerde met twee onafhankelijke statistici, Casper Albers van de Rijksuniversiteit Groningen en Maarten van Smeden van het LUMC, willekeurig negentien wetenschappelijke publicaties uit medisch cohortonderzoek van vier umc’s. Alle onderzoeken waren uitgelicht als belangwekkend bericht op de betreffende onderzoekswebsites.

Bij vijftien studies – over onder meer luchtvervuiling, dieet en zwangerschap – constateerden de statistici zo wankel zoekwerk dat de conclusies of aanbevelingen over de vondsten grotendeels op drijfzand berustten. Vaak waren er aanwijzingen voor dredging: de zoektocht is dan gaandeweg aangepast om een vondst te forceren.

Zo zou het eten van groente en fruit minder gezichtsrimpels opleveren voor vrouwen, en zouden huilbaby’s die stress losmaken bij hun moeders op latere leeftijd meer probleemgedrag vertonen. Beide verbanden zijn twijfelachtig, vinden de statistici, en bovendien onzorgvuldig aan elkaar geknoopt: waarschijnlijk gaat het om toevalstreffers.

De situatie is tekenend voor de medische onderzoekswereld. Waar de psychologie inmiddels veel maatregelen neemt om twijfelachtige resultaten tegen te houden, gebeurt dat onder medici minder structureel. Bij umc’s ligt de nadruk nog veel op de productie van artikelen in plaats van op de onderzoekskwaliteit, constateerde de Gezondheidsraad nog in 2016.

De jury van de Vereniging van Wetenschapsjournalisten roemt het prijswinnende artikel van Veldhuizen vanwege het ‘zeer grondige eigen onderzoek’. Bovendien bleef het artikel ‘ondanks de omvang en complexiteit zeer goed leesbaar en tot het einde toe boeien en ‘spannend’ en werd aan goede, uitgebreide wederhoor gedaan. (...) Het stuk is hiermee een toonbeeld van wat goede journalistiek zou moeten zijn; en we vonden het heel goed dat hier nog ruimte voor is in tijden dat nieuws toch vaak vooral snel moet en er weinig ruimte is voor journalisten om echt diep in een onderwerp te duiken en er veel tijd aan te besteden.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.