Volgens deze hoogleraar is de amygdala meer dan de aan-uitknop van angst

Ze wordt SM046 genoemd en geldt als de 'vrouw zonder angst' door een zeldzaam defect in de hersenen. Maar in een woestijn in Zuid-Afrika wonen mensen met eenzelfde defect. En die, leerde hoogleraar Jack van Honk, blijken juist angstiger.

De verkalking van de amygdala is niet bij alle patiënten met Urbach-Wiethe even ernstig. Beeld Thinkstock
De verkalking van de amygdala is niet bij alle patiënten met Urbach-Wiethe even ernstig.Beeld Thinkstock

Hoe zou het zijn om te leven zonder angst? Om een toespraak te houden zonder knikkende knieën, om die kruisspin uit je haar te halen zonder dat de rillingen je over de rug lopen en om iedereen met vertrouwen tegemoet te kunnen treden? De bekendste mens zonder vrees is de Amerikaanse SM046, zoals ze door wetenschappers wordt genoemd om haar anonimiteit te waarborgen.

SM046 is inmiddels 51, moeder van drie kinderen, en al sinds de jaren negentig studieobject als de beroemdste - nog in leven zijnde - neurologische patiënt. De vrouw heeft een zwaar beschadigde amygdala, de amandelvormige structuur in de hersenen die vooral belangrijk is voor het herkennen en reguleren van angst. Wat we weten over de rol van de amygdala bij angst is voor een groot deel gebaseerd op onderzoek met deze vrouw.

SM046 werd door wetenschappers geconfronteerd met slangen, tarantula's en horrorfilms. Ze vertoonde geen spoortje van angst. Ook in het echte leven kent ze geen vrees. Met als gevolg dat ze abnormaal vaak het slachtoffer is van geweld en bedreiging. Toen een drugsverslaafde haar 's avonds eens bedreigde met het mes op haar keel, voelde ze geen paniek of schrik. Ze waarschuwde hem op rustige toon dat God hem zou straffen en hij ging er prompt vandoor. Haar zoon herinnert zich hoe zijn moeder met blote handen een slang uit de speeltuin oppakte om hem een stukje verderop - waar geen kinderen speelden - weer vrij te laten. Wetenschappers zijn soms verbaasd dat SM046 nog leeft.

Ze lijdt aan een zeldzaam genetisch defect, het syndroom van Urbach-Wiethe, dat gepaard gaat met een verkalking van de amygdala. Wereldwijd zijn er, voor zover bekend, ongeveer driehonderd mensen die lijden aan dit syndroom, genoemd naar de twee Oostenrijkse artsen die de ziekte in 1929 ontdekten. De meeste mensen met het syndroom wonen in de woestijn in Zuid-Afrika in de omgeving van Springbok, nazaten van kolonisten uit de 17de eeuw. Als de studies met SM046 kloppen, zouden ook zij geen angst moeten kennen.

Vrouw-met-baardverhaal

Jack van Honk, hoogleraar social neuroscience aan de universiteiten van Utrecht en Kaapstad, hechtte nooit veel waarde aan het verhaal over SM046. Hij doet het af als 'een vrouw-met-baardverhaal', ook al haalden de studies met haar bladen als Nature en Science. Van Honk: 'Op basis van één vrouw met een verkalkte amygdala kun je gewoon geen conclusies trekken. Er zijn veel meer mensen die geen angst hebben dan SM046. Denk aan psychopaten. En die mankeren niks aan hun amygdala.'

Het leek Van Honk best een 'leuk avontuur' om in de woestijndorpjes van Namaqualand op zoek te gaan naar mensen met de ziekte van Urbach-Wiethe, nazaten van de Duitse kolonist Jacob Cloete en zijn zus Else. Wat begon als een vaag ideetje, werd een concreet plan toen het hoofd van de faculteit psychologie aan de universiteit van Kaapstad tegen Van Honk zei: 'Dat gaat niet gebeuren. Die mensen zitten ongelooflijk ver weg. We hebben de apparatuur niet. Daar krijg je geen financiering voor. Je krijgt die mensen hier niet naartoe. Dat is te lastig.'

Van Honk: 'Toen hij dat zei, wist ik wat mij te doen stond.' Van Honk kreeg wel geld bij elkaar. En toen de universiteit van Kaapstad in 2007 zijn eerste MRI-scanner kreeg, een tweedehandsje uit Duitsland, kon het werk beginnen. In vrijwel elk woestijndorpje in de provincie Namaqualand, op acht à negen uur rijden van Kaapstad, vond Van Honk een of twee patiënten. 'Ze hebben geen afwijkend uiterlijk, maar mensen met de ziekte van Urbach-Wiethe hebben een hese stem, er zit kalkafzetting op hun stembanden. Ze worden geboren met een silent cry, je kunt ze niet horen huilen.'

De patiënten uit de woestijn naar Kaapstad halen om ze in een MRI-scanner te onderzoeken was geen enkel probleem. Ze gingen graag mee voor een vergoeding van 35 euro per dag. 'Dat is het vierdubbele van wat ze normaal gesproken verdienen', aldus Van Honk. Gratis reis en verblijf in Kaapstad, voor de eerste keer de zee kunnen zien en de kans op een etentje bij McDonald's deden de rest. 'Als ik iemand vergeet, word ik meteen gebeld.'

Altruïstisch

Op de vraag of Van Honk hoopte te vinden dat 'zijn' patiënten geen angst kennen - net als hun Amerikaanse lotgenote, schokschoudert hij wat. 'Het is een illusie dat wetenschappers van tevoren gedetailleerd weten wat ze gaan vinden. En als dat wel zo is, zitten ze er meestal naast of is het niet interessant.' Maar wat Van Honk vond, was wel sensationeel, al zegt hij het zelf. En tegendraads, want zijn patiënten zijn - in tegenstelling tot SM046 - juist angstiger dan normaal. Ze hebben relatief vaak een angststoornis. Uit experimenten bleek dat ze veel heftiger op gevaar reageren, als de dreiging boven een bepaalde limiet komt. Ook interessant: ze zijn altruïstisch. Ze kunnen niet goed politiek denken of berekenend te werk gaan. Ook die functies worden blijkbaar gereguleerd door de amandelkern.

Daarmee zag Van Honk zijn ideeën bevestigd dat de amygdala niet de simpele aan-uitknop is voor angst waar hij vaak voor doorgaat. 'Om te beginnen is de amygdala niet één ding met één functie: het is een complexe structuur met wel twintig kernen met verschillende functies die elkaar kunnen versterken, maar ook kunnen tegenwerken.' Dat we allemaal, ook in de wetenschap, simpelweg spreken van 'de' amygdala vindt hij vreselijk.

De verkalking van de amygdala is niet bij alle patiënten met Urbach-Wiethe even ernstig. Bij SM046 is de hele amygdala verkalkt en wellicht heeft ze meer hersenschade. Bij de patiënten van Van Honk beperkt de schade zich tot de basolaterale amygdala: dat onderdeel functioneert als een soort gevarendetector en is altijd 'online' om de omgeving als het ware te scannen. Als er gevaar dreigt, schat dit deel van de amygdala in hoe groot het gevaar is en hoe ver het is verwijderd. Als het tijd wordt voor actie, kiest dit hersengebied welke respons het beste is: vechten, vluchten of bevriezen - tot die tijd wordt de angstrespons afgeremd. Bij de patiënten van Van Honk functioneert het detectiesysteem niet goed, zo blijkt als hij ze computertaken laat doen waarbij de oogspierreflexen worden gemeten op angstige situaties en de proefpersonen kleine elektrische schokken krijgen via een polsband. 'Er is bij deze mensen geen verfijnde angstregulatie. Het systeem reageert niet bij weinig dreiging. Pas als het gevaar groot wordt, komt het in actie, maar dan slaat het meteen op hol en is het paniek, paniek, paniek.'

In het dagelijks leven hebben de nazaten van Jacob Cloete weinig last van de schade aan hun basolaterale amygdala. Omdat er domweg nooit iets gebeurt in woestijndorpen als Nababeep en Concordia. De verschillen met gezonde mensen zijn 'subtiel', benadrukt Van Honk. 'Pas als zich iets extreems voor zou doen, zeg een leeuw in het dorp, heb je kans dat ze in paniek bevriezen, niet meer in staat zijn te vluchten. Maar er zijn daar geen leeuwen. En iedereen kent elkaar.'

De amygdala, voor in de hersenen. Beeld Getty Images
De amygdala, voor in de hersenen.Beeld Getty Images

Vlakke lijn

Mensen met Urbach-Wiethe hebben een normale intelligentie. Wel hebben ze moeite met 'sociaal leren': leren van andere mensen en leren wie er te vertrouwen is en wie niet. Dat strookt met onderzoek bij muizen met een (opzettelijk) beschadigde amygdala. Die hebben moeite om van andere muizen te leren waar ze voedsel kunnen vinden. Van Honk liet zijn patiënten investeringsspelletjes doen met (deels) onbetrouwbare tegenspelers. 'Gezonde mensen leren binnen een paar rondes welke tegenspelers de good guys en welke de bad guys zijn. Die leercurve gaat vrij steil omhoog. Bij patiënten met Urbach-Wiethe zie je een vlakke lijn. En als ze doorhebben dat ze de zak van anderen zitten te spekken, interesseert ze dat niet. Ze zijn minder berekenend dan wij.'

Op de vraag of mensen met Urbach-Wiethe daardoor maatschappelijk minder succesvol zijn, buldert Van Honk haast van het lachen. 'Er is daar sowieso niet veel maatschappelijk succes. Ze zitten daar honderdduizend kilometer onder de Nederlandse armoedegrens, bij wijze van spreken.'

'Golddigger'

Dankzij zijn patiënten heeft Van Honk een veel gedetailleerder beeld gekregen van de taken die de amygdala uitvoert, vooral van de basolaterale amygdala, die hij de 'golddigger' van het brein noemt. 'Dit hersengebied heb je nodig om calculerende en politieke afwegingen te maken. Het is bij mensen in de loop van de tijd een heel groot hersengebied geworden, waardoor wij in staat zijn zeer instrumenteel te handelen, dat wil zeggen dat wij kosten-batenanalyses maken. Wij zijn politieke dieren. Laat ik een voorbeeld noemen. Als je mensen vraagt of ze bereid zijn één leven te offeren om vijf levens te redden, gaat de basolaterale amygdala afwegen en calculeren - samen met de prefrontale cortex. Hoe ongemakkelijk het ook voelt, de meeste van ons zijn bereid levens te offeren als we er veel levens mee kunnen sparen: bijvoorbeeld een hele stad. Patiënten met Urbach-Wiethe doen dat dus niet. Bij hen wordt de pijn die het doet om één iemand dood te maken niet overruled door het rationele argument: ja, maar ik red er zoveel meer levens mee.'

Het kostte Van Honk jaren om zijn onderzoek gepubliceerd te krijgen in gezaghebbende wetenschappelijke tijdschriften. 'Het is heel lastig om gevestigde denkbeelden te laten kantelen en men was ervan overtuigd dat de amygdala één hersenkern is.'

De verhalen over 'de vrouw zonder angst' gaan er nog altijd in als koek - ook al zijn ze sinds de publicaties van Van Honk achterhaald. 'Wetenschappers maken graag zo'n vrouw-met-baardverhaaltje van hun werk om het aan een groot publiek te verkopen', aldus Van Honk. Daar doet hij niet aan mee. 'Want wetenschap is per definitie ingewikkeld. Dat kun je niet verkopen aan het grote publiek. En dat moet je ook niet willen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden