Voetganger verdient meer ruimte in het verkeer

6 strategieën om leven van stadswandelaar te veraangenamen

In drukke steden wordt veel aandacht besteed aan auto's en fietsers. Maar wat blijkt: het levert meer op als je energie in de voetganger steekt. Hoe? En waarom werd die altijd overgeslagen?

Foto Koen Hauser

'Och arme, kijk daar, tachtig bejaarden gevangen op een vluchtstrook. Met zo'n vlaggetje er bovenuit van de gids die van gekkigheid ook niet meer weet hoe hij door de meute moet komen.'

Aan het woord is Walther Ploos van Amstel, lector city logistics aan de Hogeschool van Amsterdam en woonachtig aan een van de drukste kruispunten van Nederland. Vanuit zijn appartement aan de Prins Hendrikkade ziet hij hoe de bezoekers vanuit Amsterdam Centraal Station de stad instromen. In zijn woonkamer - met schilderijen uit de tijd dat hij nog hobbygaleriehouder was - is het verrassend stil. Maar daal de trappen af en doe de voordeur open en daar is de stadsjungle: ronkende touringcars en bestelbusjes, ratelende rolkoffers, de 'ting!' van de tram en sinds kort de overvliegende helikopters die toeristen kunnen boeken voor een vluchtje boven de stad.

Ploos van Amstel liet zijn studenten al eens turven hoeveel voertuigen dagelijks het stationsplein passeren, en combineerde dat met tellingen van de gemeente Amsterdam en de NS.

Voertuigen: 4 duizend.
Fietsers: 25 duizend.
Voetgangers: 300 duizend.

Foto RV

Per dág, benadrukt Ploos van Amstel nog maar eens. En naar verwachting gaan die aantallen eerder toe- dan afnemen. In vijf jaar tijd verdubbelde het aantal bezoekers naar de hoofdstad tot ruim 17 miljoen, blijkt uit onderzoek van Amsterdam Marketing. Vooral de Kalverstraat en de Wallen zijn berucht. 'Dit is niet leuk meer', zei burgemeester Van der Laan onlangs tegen stadszender AT5. 'Er hoeft maar dat te gebeuren en er kan paniek ontstaan in de menigte, en als je zo opgekropt staat dan is dat gevaarlijk en onveilig. Het is bovendien ook oncomfortabel.'

Typisch Amsterdamse zorgen? Nee, vindt Ploos van Amstel, ook elders krijgen voetgangers weinig prioriteit. Dat heeft deels een historische oorzaak: automobilisten (ANWB) en fietsers (fietsersbond) hebben een sterke lobby voor de eigen belangen. Voor voetgangers bestond zo'n belangenvereniging ooit wel, maar die is al in 2000 opgegaan in Veilig Verkeer Nederland. 'De naam zegt het al: Veilig Verkeer Nederland bekijkt de voetganger vooral als veiligheidsvraagstuk en dat is veel te beperkt.'

Er is nog iets curieus aan de hand met die voetgangers: ze zijn slecht zichtbaar voor verkeerskundigen. Hoeveelheden auto's en fietsen zijn makkelijk automatisch te tellen, bijvoorbeeld met koperen lussen in het asfalt. Het tellen van voetgangers was tot voor kort erg arbeidsintensief. 'En dus gebeurde het amper. Wie niet wordt gemeten, eindigt niet in rapporten voor beleidsmakers en bestaat dus niet.'

De gemeente Amsterdam schrijft dat herinrichting van straten de laatste jaren geregeld leidde tot halvering van het voetpad. In een rapport van maart 2017, 'Stand van Zaken Voetganger', staat bovendien dat de loopruimte voor voetgangers onder druk staat, onder meer door fietsen, terrassen, reclames en andere obstakels. En dat terwijl de stad juist de voetgangers het meest moet koesteren, vindt Ploos van Amstel. 'Het is verreweg de grootste stroom verkeersdeelnemers in de stad. Voetgangers besteden relatief veel. Vergeleken met auto's zijn ze vele malen milieuvriendelijker. En vergeleken met fietsers zorgen voetgangers voor veel minder parkeeroverlast. Nog steeds zie ik regelmatig bij stadsvernieuwingen dat de voetganger de laagste prioriteit heeft - bij het verkeerslicht krijgen ze soms letterlijk de restseconden. Terwijl de voetganger juist prioriteit nummer één zou moeten zijn.'

Hoe kunnen steden dat voor elkaar krijgen? Zes strategieën om het leven van de stadswandelaar te veraangenamen.

Volg de voetganger (met alle high tech die je hebt) 

Zet ze gekleurde petjes op, laat ze kriskras door elkaar lopen en film ze van bovenaf. Niet zo heel lang geleden was dit de manier om voetgangersgedrag in kaart te brengen, bij experimenten in looplaboratoria. Tijdrovend en altijd maar die knagende vraag: zou het in het echt ook zo gaan? En wat als er nu iemand met een rolkoffer struikelt? Of als er een bestelbusje brutaal op de stoep parkeert?

Sinds kort zijn er gelukkig betere technieken om greep te krijgen op het wandelend gekrioel. Zo haalden Winnie Daamen (TU Delft) en collega's bij de laatste editie van Sail Amsterdam diverse technische snufjes uit de kast, onder meer speciale telcamera's die automatisch voetgangers tellen. Tegelijkertijd pikten wifi-sensoren mobieltjes van bezoekers op, om informatie te krijgen over routes en wandeltijden. Software anonimiseerde het signaal, zodat de privacy van de festivalbezoekers niet in het geding was. En dan deelden de crowdmanagers ook nog gps-trackers uit aan ruim 300 bezoekers, om hun bewegingen in de stroom tot op de meter te kunnen volgen.

Door al die gegevens te combineren, ontstond in de controlekamer een nauwkeurig beeld van de voetgangersstromen op een zogeheten crowd monitoring dashboard. Diverse keren grepen de crowdmanagers preventief in om drukte te voorkomen, bijvoorbeeld door vaarrichtingen van pontjes te veranderen, of door alternatieve adviesroutes te projecteren op grote schermen op het festivalterrein. De onderzoekers werken nu ook aan een zogeheten toestandsvoorspeller, die op basis van alle meetgegevens een verwachting van de drukte maakt over een kwartier. 'Belangrijk', zegt Daamen, 'want voetgangersstromen zijn vaak erg dynamisch. Binnen enkele minuten kan een situatie van 'gezellig druk' omslaan naar 'gevaarlijk overvol', met de bijbehorende risico's van verdrukking.'

Samen met de gemeente Amsterdam onderzoekt Daamen of crowdmanagingtechnieken zoals die nu bij festivals worden ingezet, ook structureel kunnen helpen om drukke binnensteden te ontlasten.

Stuur de voetganger de andere kant op (wel subtiel graag)

Bekend beeld op Koningsdag en andere grote evenementen: elektronische borden die de mensenmeute adviseren over de beste routes. Maar is de tijd al rijp om dit structureel te gaan doen op drukke plekken, zoals de Wallen op een zomerse dag in vakantietijd? 'Oef, ik hoop het niet', zegt Ger Baron, die als chief technology officer van de gemeente Amsterdam nadenkt over hoe nieuwe technologie kan helpen om typische stadsproblemen op te lossen. 'Ik ben groot voorstander van het real time meten van voetgangersstromen, zodat je snel kunt zien hoe verkeerskundige veranderingen uitpakken. Maar door structureel van die borden te plaatsen, krijg je het gevoel dat het elke dag kermis is in de stad. Bovendien: zodra zo'n aanwijzing op een bord verschijnt, ben je eigenlijk al te laat. Je moet voetgangers veel eerder spreiden over de stad om drukte te voorkomen.'

Zo is Baron in gesprek met bedrijven als Booking.com, AirBnB en Tripadvisor om te onderzoeken of zij kunnen helpen de doorstroming in de stad te verbeteren. 'Wie bijvoorbeeld een hotel boekt in een wijk als De Pijp kan beter reizen naar station Zuid-WTC dan naar Amsterdam Centraal. Als toeristen dat direct zien in hun reserveringsmailtje, zijn ze sneller op hun bestemming en scheelt het drukte in de binnenstad.'

Ook bij samenwerking met de grootmachten op het gebied van routenavigatie liggen kansen, vindt Baron. 'Google Maps wijst nu de snelste route aan van A naar B. Daarbij houden ze vooral rekening met de verkeersdeelnemer, en maar weinig met de belangen van omwonenden. We zouden de leiding van Google Maps kunnen vragen: joh, als iemand van A naar B moet en de kortste route is via de Kalverstraat, kun je hem er dan toch omheen leiden omdat het daar al zo druk is met winkelaars?'

Walther Ploos van Amstel, lector city logistics, denkt dat applicaties als Google Maps nog veel beter op de behoeftes van individuele gebruikers kunnen worden afgestemd. 'Op een vrije zondagmiddag wil ik op de knop kunnen drukken 'de mooiste wandeling van A naar B', als ik haast heb wil ik juist de snelste route.'

Lopen met mobieltje? Dan linkerbaan

Ze zijn te herkennen aan hun slome, zwenkende tred: voetgangers die al wandelend op hun mobieltje turen. De autoriteiten in Chongqing (8miljoen inwoners) vinden dat deze schermwandelaars dermate slecht mengen met schermloze wandelaars, dat ze beiden een eigen strook op het voetpad moeten krijgen. China's eerste stoep voor gebruikers van mobiele telefoons, aldus het bord bij de presentatie in 2014. Toch werd het experiment geen succes, aldus Marije Vlaskamp, correspondent in China voor de Volkskrant. Zes maanden na de opening is het voetpad volgeparkeerd met auto's.

Foto AP

Begin een klachtenlijn (en doe er ook iets mee)

Ping! Een melding bij Bram Klemann, verkeersregelkundige van de gemeente Rotterdam. Via het platform fietsfan010 kreeg hij onlangs een klacht van een Rotterdammer die bij zijn vaste fietsrondje moeite had om het kruispunt over te steken voor het licht weer op rood sprong.

Wat was het probleem? Het bewuste fietspad heeft een helling, waardoor je langzaam weg komt. Klemann hoeft op zo'n moment geen personeel naar het kruispunt te sturen om de situatie te analyseren, hij kan het allemaal op afstand vanuit zijn controlecentrum doen. 'Nog diezelfde dag heb ik de groentijd voor fietsers op dat kruispunt verlengd van 5 naar 7 seconden. En een mailtje gestuurd naar de melder om hem te bedanken voor de tip.'

Wat Klemann zeggen wil: al die mensen die elke dag door zijn stad bewegen, zijn stuk voor stuk waardevolle informanten. Ze merken problemen op die verkeerskundigen kunnen ontgaan. 'We zijn nu nog vooral bezig met het stimuleren van fietsen, maar ook voetgangers weten de weg naar mijn controlekamer te vinden. Dan krijg ik bijvoorbeeld de vraag: waarom moet ik op dit rustige kruispunt altijd eerst op het knopje drukken? Kan het voetgangerslicht niet standaard op groen staan, tenzij er andere verkeersdeelnemers zijn? Soms kan dat en dat pas ik dan direct via internet aan.'

Plaats slimme verkeerslichten (en koppel ze aan buienradar)

Of u in uw eentje staat te wachten op groen, of met honderd man: bij voetgangers en fietsers hebben verkeerslichten doorgaans géén idee. Behalve op het Churchillplein in Rotterdam. Daar staat sinds september vorig jaar een verkeerslicht met infraroodsensor. Die pikt warmteverschillen op, en kan daardoor wél zien hoeveel mensen er voor het verkeerslicht staan, en of het fietsers of voetgangers zijn. 'Het apparaat is niet te foppen', zegt Bram Klemann, verkeersregelkundige van de gemeente Rotterdam. 'Een hotdogtent geeft bijvoorbeeld ook warmte af, maar de software ziet echt wel dat dat geen mens is.'

Als de sensor in de spits grote groepen fietsers oppikt, geeft het verkeerslicht een extra keer groen. De wachttijd gaat op zulke momenten van 2 minuten naar ongeveer 1 minuut. Ontstaan daardoor niet problemen voor de andere verkeersdeelnemers op het kruispunt? 'Als je die regel een heel spitsuur lang zou toepassen, waarschijnlijk wel', zegt Klemann. 'Maar door het slim te regelen, kun je de doorstroming voor iedereen verbeteren. Tussen 8.15 en 8.30 uur barst het op het plein van de scholieren en studenten die naar hun ochtendles gaan: dat is het moment waarop die extra keer groen echt nodig is. Als je die extra keer groen tussen 8.30 en 9.00 uur vervolgens weer wat minder geeft, blijft ook de doorstroming voor de andere verkeersdeelnemers goed.'

Het slimme stoplicht op het Churchillplein, nu nog vooral voor fietsers, is volgens de gemeente een succes en er zullen er de komende jaren meer verschijnen in de stad. Ook voor voetgangers. De sensors zijn 5.000 euro per stuk. 'Niet niks natuurlijk', zegt Klemann. 'Maar op de renovatie van een heel kruispunt valt zo'n bedrag reuze mee.'

Rotterdam experimenteert op twee locaties nu ook met regensensors in stoplichten. Hevige regenbui? Dan krijgen fietsers en voetgangers eerder groen, en moeten de automobilisten wat langer wachten. Klemann: 'We onderzoeken of we kunnen gaan experimenteren met het koppelen van verkeerslichten aan de Rotterdamse buienradar. Trekt er binnenkort een regenwolk over? Dan kunnen verkeerslichten in dat hele gebied tijdelijk extra groen voor voetgangers en fietsers geven zodat ze hun bestemming iets eerder bereiken en minder nat worden.

'Extra voordeel van dit concept: het is een stuk goedkoper dan in elk afzonderlijk verkeerslicht een regensensor monteren.'

Dat verkeerslichten die rekening houden met regenval ook nadelen hebben, bleek bij een evaluatie van één enkel stoplicht met regensensor op de kruising tussen de Rotterdamse Boezemlaan en Bosdreef. Doordat fietsers extra groen kregen, nam de wachtrij voor auto's te veel toe. De gemeente greep in, door auto's weer iets langer groen te geven, ook in de regen.

Afteller maakt braaf?

Hoelang moet ik nog wachten op het groene licht? Sommige stoplichten geven dat aan door af te tellen. Onderzoekers van Dublin University ontdekten dat zo'n aftelstoplicht voetgangers braver kan maken. Vóór het installeren van het nieuwe stoplicht liep 35 procent door rood. Toen de afteller er was, daalde dit naar 24 procent. De onderzoekers turfden het gedrag van ruim 24.000 voetgangers. Dat er grote verschillen kunnen zijn tussen landen en kruispunten, blijkt uit een Rotterdams onderzoek. Daar maakte het voor het aantal door-rood-lopers niet uit of het verkeerslicht aftelde of niet. 'Wel vindt meer dan 80 procent van de ondervraagden zo'n voorspeller prettig', aldus Bram Klemann van de gemeente Rotterdam.

Durf stoplichten weg te halen (want voetgangers kunnen zelf ook wel wat)

'Moet je dit zien: geen verkeerslicht te bekennen, iedereen gaat kriskras door elkaar en het werkt fantastisch.' Ploos van Amstel kijkt - een paar honderd meter van zijn huis - naar hoe de pontjes achter Centraal Station Amsterdam in de ochtendspits heen en weer gaan naar de oevers van Amsterdam-Noord. Vanaf de veren stromen honderden voetgangers en fietsers, die allemaal al na een paar meter een druk fietspad moeten oversteken. Het kruispunt is een zogeheten shared space, wat erop neerkomt dat iedereen zelf zijn weg maar moet vinden. Dat gaat niet altijd goed: vorige maand knalde een fietser op een snorfietser, en moest de laatste naar het ziekenhuis.

Ploos van Amstel: 'Maar als je bedenkt dat hier elke dag tienduizenden mensen elkaar kruisen, zijn er hier véél minder ongelukken dan op traditionele kruispunten. Al kan ik me wel voorstellen dat mensen die slecht ter been zijn of slecht kunnen zien moeite hebben met deze manier van oversteken: je moet toch zelf je plek claimen.'

Helemaal het Wilde Westen is het overigens ook weer niet, in de shared space. Zo rijden fietsers op het fietspad over ribbels. Zelfs als je op je mobieltje tuurt, voel je die in je lijf. Gevolg: fietsers gaan opletten en afremmen voor de kruisende voetgangers. Het zijn dit soort details die het verschil kunnen maken tussen een succes en een fiasco.

Rotterdam experimenteerde vorig jaar met een kruispunt met verkeerslichten waar alle fietsers tegelijkertijd groen krijgen. Het idee: alle auto's even wachten voor rood, fietsers zoeken oogcontact met elkaar en komen er samen wel uit.

In Rotterdam liep het echter anders. Binnen enkele minuten na het feestelijke startsein botsten tot twee keer toe fietsers op elkaar, onder toeziend oog van de plaatselijke wethouder en de uitgerukte cameraploegen. Het experiment werd direct afgeblazen, terwijl in bijvoorbeeld Groningen deze manier van verkeersregeling al jarenlang succesvol werkt.

Bram Klemann, verkeersregelkundige in Rotterdam: 'Misschien ging het wel mis omdat dit in Rotterdam de eerste keer was, terwijl Groningers deze manier van elkaar kruisen al gewend zijn. Ik sluit trouwens niet uit dat juist de aanwezigheid van al die cameraploegen ervoor zorgde dat fietsers waren afgeleid. Misschien was het na een uurtje wel weer prima gegaan.' De gemeente Rotterdam onderzoekt de mogelijkheden voor een nieuwe proef.

Begin bij de stadsplattegrond (want die bepaalt het lot van de voetganger het meest)

Leuk hoor, al die slimme stoplichten, shared spaces en hightech wandelapps. Maar dat is niet het denkniveau waarop de grootste winst te behalen valt, zegt Ploos van Amstel. 'Waar zet je de kantoren? Waar het station? Waar de winkels? Hoe goed zijn de voetgangersgebieden die deze gebieden verbinden? Het zijn dit soort beslissingen die vooral bepalen hoe goed of slecht het toeven is voor voetgangers in de stad.' Bij zijn tour rondom Amsterdam Centraal Station wijst de lector city logistics zuchtend naar het stationsplein, waar verreweg de meeste mensen over de zogeheten middentoegangsbrug het Damrak oplopen. Aan datzelfde stationsplein bevindt zich naast een enorme fietsflat ook nog een westelijke toegangsbrug, maar die is duidelijk minder populair, terwijl er wél meer ruimte is. 'Komt door de zichtlijnen', zegt de lector. 'Iedereen pakt klakkeloos de route waar de meeste ruimte líjkt te zijn. Zichtlijnen is typisch iets waar je alleen rekening mee kunt houden op het denkniveau van planologen. Alles wat daarna komt is toch vooral finetunen en damage control.'

Nieuw: stoplicht in de stoep

En ineens was Bodegraven wereldnieuws. Op een druk kruispunt is begin dit jaar een stoplicht geïnstalleerd speciaal voor 'telefoonzombies'. In de stoep bevindt zich een lijn van ledlampjes die rood of groen kleurt, simultaan met het gewone voetgangerslicht. Het idee van deze '+Light': ook als je naar beneden tuurt op je mobieltje, valt die lijn wel op. Het experiment loopt een half jaar, daarna evalueert de gemeente of het een succes is of niet. Veilig Verkeer Nederland is kritisch: 'Met zo'n stoplicht beloon je mensen die niet opletten in het verkeer.'

Dolf Roodenburg, mobiliteitsexpert en betrokken bij het nieuwe stoplicht, zegt dat niet alleen smartphonegebruikers profiteren van de oplichtende lijn. 'We krijgen ook veel positieve reacties van ouderen. Voor hen is naar boven naar het voetgangerslicht kijken lastig omdat ze veelal wat gebogen lopen.' De lichtlijn helpt volgens Roodenberg bovendien om mensen afstand te laten houden tot de rijbaan. 'De rode lijn heeft een corrigerende werking: men durft minder snel over rood te lopen.'

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.