Vlieg-tuig

Frank: Ik mis in de discussie over de F-16 dat die stamt uit de tijd van rockgroep Kiss, toen naar eigen zeggen The hottest Band in the World....

Maarten: Houd de mode er alsjeblieft buiten. ‘Waarom worden rokken korter?’, schrijft de Noorse filosoof Lars Svendsen in zijn boek Mode. ‘Omdat ze lang zijn geweest. Waarom worden ze lang? Omdat ze kort zijn geweest.’ Je mag toch hopen dat Defensie niet ook zo redeneert: Waarom willen we de JSF met een spanwijdte van 10,60 meter? Omdat de F-16 een spanwijdte van 10 meter had.

Frank: Jij moet niet vergeten dat luchtmachtpiloten ook consumenten zijn, net als hun superieuren, net als de betrokken ambtenaren, net als de politici die de JSF willen.

Vandaar dat Bert Kreemers zich vergist. De oud-voorlichter en -directeur Beleidsevaluatie van Defensie stelt in zijn proefschrift dat de F-16 tien jaar langer meekan dan opeenvolgende kabinetten het Nederlandse volk hebben verteld. Maar Kreemers baseert zich op het aantal vlieguren, wat natuurlijk allang geen criterium meer is in onze beleveniseconomie. Een mobieltje is na twee jaar verouderd, hoe veel of weinig je er ook mee belt.

Maarten: Jij hebt het over ‘de zelfvernietigende hartstocht’, waarover de Amerikaanse socioloog Richard Sennett schrijft in zijn boek De cultuur van het nieuwe kapitalisme. We willen iets hebben tot we het hebben. Daarna willen we weer iets nieuws. En dat in een wereld waarin alle producten steeds meer op elkaar lijken. De consument ‘doet denken aan een toerist die van de ene naar de andere stedelijke kloon reist, dezelfde winkels bezoekt en in elk dezelfde producten koopt’, stelt Sennett. ‘Maar hij of zij heeft tenminste gereisd; de beweging vormt voor de consument de stimulans.’ Inmiddels signaleert hij een ‘consumeermentaliteit in het regeringsbeleid’. Vandaar dat het dieptreurig is, zoals Kreemers duidelijk maakte in een opiniestuk, dat de besluitvorming grotendeels in het duister blijft gehuld. De regering moet de indruk wegnemen dat zij kiest voor de JSF, omdat de piloten dat een leuk fris modelletje vinden. Het gaat om een gevechtsvliegtuig, een werktuig waarmee je kunt vliegen en vechten. Op z’n best een noodzakelijk kwaad.

Frank: Jij denkt een vliegtuig voldoende te hebben omschreven door het een werktuig te noemen waarmee je kunt vechten en vliegen, net zoals een schaar een werktuig is waarmee je kunt knippen. Als louter een dienstbaar object. Martin Heidegger geeft in De oorsprong van het kunstwerk een schitterende analyse van het tuig. Hij zegt inderdaad ‘het tuig-zijn van het tuig bestaat in zijn dienstigheid’. Maar, vraagt hij zich af: ‘Hebben we daarmee al het tuigachtige van het tuig te pakken? Moeten we om daarin te slagen het dienstbare tuig niet in zijn dienst opzoeken?’

Maarten: Je wilt heideggeriaans beschrijven hoe de piloot in dienst van de luchtmacht vecht en vliegt met zijn tuig?

Frank: Ja. In de onverslijtbare, gestroomlijnde vorm van het gevechtsvliegtuig ligt de snelheid en de strijd door de koude dampkring verborgen. Aan de lucht behoort dit tuig toe en in de wereld van de luchtmacht is het geborgen. Vanuit dit geborgen toebehoren komt het tuig zelf pas tot zijn in-zich-rusten. Elke keer als de piloot ’s avonds laat zwaar vermoeid maar gezond zijn F-16 wegzet en er in het nog schemerige ochtendlicht alweer naar grijpt of er op een rustdag aan voorbijloopt, weet hij dit alles zonder het uitdrukkelijk te zien of er over na te denken.

Maarten: Aha, jij probeert het gevechtsvliegtuig te romantiseren. Alleen, begrijp je die laatste zin wel? Het tuig is in zijn dienstigheid des te echter naarmate de piloot tijdens het werk minder aan het vliegtuig denkt of ernaar kijkt of het zelfs maar voelt. Daarin verschilt het tuig wezenlijk van een modieus object, dat juist wel de aandacht op zichzelf richt. Een tuig moet dus niet vervangen worden doordat het uit de mode raakt, maar doordat het zijn betrouwbaarheid – die zo noodzakelijk is voor zijn dienstigheid – verliest.

Frank: En wanneer verliest het gevechtsvliegtuig zijn betrouwbaarheid?

Maarten: Als het verliest van de gevechtsvliegtuigen van de vijand. Nu, wie zijn de vijanden van de Nederlandse luchtmacht? De Taliban en die hebben volgens mij geen vliegtuigen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.