Virtual reality therapie

Virtual GGZ

Psychologen boeken succes met therapie met virtual reality bij depressies of angststoornissen. Vier voorbeelden. Door Mickey Steijaert

Jezelf leren troosten

Waar In 'n kamertje met een huilend kind
Voor Depressiepatiënten
Door Chris Brewin Hoogleraar Psychologie aan het University College Londen

'Als je kampt met een depressie ben je vaak onnodig zelfkritisch. Depressiepatiënten gunnen zichzelf niets, vinden dat al het slechte wat ze meemaken hun verdiende loon is. Met virtual reality kunnen we ze zelfcompassie aanleren.

'Een uniek aspect aan virtual reality is het zogeheten embodiment. Uit eerder onderzoek blijkt dat je met virtual reality de eigenschappen van een virtueel persoon over kan nemen. Zijn ervaringen lijken de jouwe te zijn.

'In een recent experiment lieten we depressieve proefpersonen in de huid kruipen van een volwassene die tegenover een virtueel, huilend kind zit. De opdracht was simpel: troost het kind. Wanneer de proefpersonen hun medeleven toonden, stopte het kind gaandeweg met huilen. Daarna begon fase twee: de proefpersoon wisselde ineens van karakter, en kroop in het hoofd van het huilende kind. Vervolgens werd hij of zij getroost door de volwassene, met precies dezelfde woorden als waarmee de proefpersoon eerder het kind troostte.

'Uit de gesprekken die we achteraf met de proefpersonen voerden bleek dat het voor hen net was of ze zichzelf troostten. Een heel bijzondere ervaring, die hen aanleerde om meer compassie met zichzelf te hebben. Met effect: van de vijftien depressieve proefpersonen die we drie keer aan de test onderwierpen, waren negen proefpersonen een maand later minder zelfkritisch én minder depressief. Vier proefpersonen waren zelfs zozeer opgeknapt dat je ze feitelijk niet meer depressief kon noemen.

'Of dit de therapie van de toekomst is? Daarvoor moeten we de therapie eerst nog eens testen met een controlegroep die géén therapie krijgt, anders weet je nooit zeker of het de therapie zelf was die de positieve resultaten veroorzaakte. Bovendien is zelfkritiek niet het enige probleem bij depressies. Dit zal hoogstens één therapie in een hele rits behandelingen worden.'

Chris Brewin

Boze blikken negeren

Waar In café, bus, winkelstraat of supermarkt
Voor Psychosepatiënten
Door Wim Veling Psychiater aan het Universitair Medisch Centrum Groningen

'Psychosepatiënten kampen vaak met een heftige sociale angst. Ze zien drukke ruimtes als een bedreiging en betrekken alles wat ze horen op zichzelf. Dagelijkse bezigheden, zoals boodschappen doen of met het openbaar vervoer reizen, kunnen voor hen een enorme opgave zijn.

'De huidige standaardbehandeling voor zo'n ziektebeeld is cognitieve gedragstherapie. 'Maar het is toch onlogisch dat mensen je opeens zouden aanvallen? Moet je je gedachten niet veranderen?' Dat werk. Het is effectiever om mensen daarnaast te confronteren met hun angst. Net zoals je mensen met vliegangst in een virtueel vliegtuig zet, moet je mensen met paranoïde sociale angst in een sociale omgeving plaatsen.

'Samen met Mark van der Gaag van GGZ-instelling Parnassia in Den Haag heb ik vier virtualreality-omgevingen laten maken waar we de patiënten aan bedreigende sociale omgevingen kunnen laten wennen. Dit zijn een winkelstraat, een supermarkt, een café en een bus: alledaagse situaties waar je met een grote hoeveelheid mensen wordt geconfronteerd.

'De therapeut kan het aantal personen in de omgeving bepalen. Zo kun je eerst oefenen met een lege supermarkt, en er stapje voor stapje mensen aan toevoegen. Dat gaat virtueel toch wat makkelijker dan een echte winkel voor je patiënt ontruimen.

'Naast de hoeveelheid virtuele mensen kan de therapeut ook hun gezichtsuitdrukking aanpassen. Ze kunnen vriendelijk kijken, neutraal of boos. Dat laatste is bedreigender voor de patiënt en dus een lastigere oefening. Ook kunnen we de mensen suggestieve zinnen laten uitspreken. 'Hij heeft er ook mee te maken', of 'Wat een sukkel'. De patiënt kan zo oefenen deze zinnen niet direct op zichzelf te betrekken.

'We hebben de therapie bij 116 willekeurig geselecteerde psychosepatiënten getest. De gegevens moeten nog worden geanalyseerd, maar ik hoor enthousiaste geluiden. Bijvoorbeeld één vrouw die voor de therapie nauwelijks nog boodschappen durfde te doen, en nu weer naar de supermarkt kan. Of een mannelijke patiënt die eerst niet naar de sportschool durfde, uit angst voor fysiek geweld, maar na vijf weken therapie plots op eigen initiatief weer de sportschool bezocht.'

Wim Veiling

Vliegen als superheld

Waar Hoog in de virtuele lucht
Voor Iedereen die socialer wil worden
Door Robin Rosenberg Psycholoog aan de Universiteit van Californië

'Enkele jaren terug bezocht ik een stripverhalenconventie, waar ik enkele bezoekers interviewde. Wat me opviel, was de positieve opvatting van de comicsfans. Bijvoorbeeld één man, die een vervelende tijd achter de rug had. Hij hielp zichzelf erbovenop door zich als Batman te verkleden en kinderziekenhuizen te bezoeken. Ik vroeg me af: wat voor invloed heeft zo'n superheldengevoel op je gedrag?

'Vanuit de vakliteratuur was al bekend dat het spelen van superhelden in videospelletjes prosociaal gedrag bevordert. Als je je langere tijd op een bepaalde manier gedraagt, neem je dat gedrag op termijn over. En virtual reality biedt ons de kans om personen echt superkrachten te geven.

'Om deze ideeën in praktijk te brengen ontwikkelde ik in 2013 met collega's van de Stanford-universiteit een superkrachtexperiment met 3D-bril. We deelden dertig mannen en vrouwen op in twee experimentgroepen. De eerste groep maakte in een virtuele mistige stad een helikoptervlucht, de anderen kregen de kracht om als een superheld door de stad te vliegen. Met hun helikopter of superkracht konden ze of een pleziervluchtje maken, of moesten ze een kind met diabetes een levensreddende dosis insuline bezorgen.

'Na hun virtuele ervaring stootte de onderzoeker in het bijzijn van de proefpersonen een bak met pennen om. Wat bleek? De personen die in de virtuele stad als superheld hadden rondgevlogen hielpen vaker en sneller met het oprapen van de pennen. De zes proefpersonen die de onderzoeker al het opraapwerk lieten doen, zaten stuk voor stuk in de helikoptergroep. Op korte termijn, zo lijkt het, maakt virtuele superheldenkracht je in het echte leven socialer.

'Vóór we gaan nadenken over praktische of therapeutische toepassingen van onze superheldengame, moeten we eerst onderzoeken wat de gevolgen op lange termijn zijn. Nu hebben de proefpersonen slechts twee minuten als superheld gevlogen. Wat gebeurt er als ze veel vaker en langer voor superheld spelen?'

Robin Rosenberg

Traumaverwerking

Waar In een virtuele misbruik- of oorlogscène
Voor
PTSS-patiënten
Door Marieke van Meggelen, promovenda aan de Erasmus Universiteit Rotterdam

'Bij onze virtuele therapie behandelen we twee groepen patiënten met post-traumatische stressstoornis (PTSS): slachtoffers van seksueel kindermisbruik en veteranen. Beide groepen kampen met vergelijkbare symptomen. Dit zijn veelal prikkelbaarheid, depressieve buien en akelige nachtmerries.

'Het bijzondere aan onze therapie is dat patiënten thuis voor hun pc aan de slag gaan, zonder therapeut direct in de buurt. Dit is mogelijk een veel kosteneffectievere vorm van therapie. Bovendien bespaart dit patiënten die afgelegen wonen een regelmatige lange tocht naar de kliniek.

'De patiënten werken tweemaal per week, zes weken lang, aan een digitaal dagboek in een door de TU Delft ontwikkeld computerprogramma. In het dagboek kunnen ze herinneringen opslaan. Het programma biedt de patiënten onder andere de mogelijkheid de traumatische herinneringen in een virtuele ruimte na te bouwen. Dit kan een slaapkamer zijn waar het misbruik heeft plaatsgevonden, of een oorlogsgebied in Afghanistan. Ze kunnen hiervoor een bibliotheek met allerlei virtuele voorwerpen gebruiken, van meubels en slaapkamerspullen tot gebouwen en legervoertuigen. Op deze manier gaan ze actief aan de slag met hun traumatische herinnering én met de verwerking ervan.

'Op dit moment is de therapie in de testfase. We plaatsen nieuwe PTSS-patiënten willekeurig in een controlegroep die reguliere therapie krijgt, of in een groep die aan de slag gaat met het digitale dagboek. Die tweede groep krijgt drie gesprekken met een therapeut: voor aanvang, halverwege de therapie en na afloop. De rest gebeurt volledig thuis voor de pc.

'We hebben al een aantal patiënten behandeld, maar zijn nog op zoek naar meer proefpersonen om goed te kunnen testen of de virtuele therapie werkt. De eerste geluiden van afgeronde therapieën lijken in ieder geval positief.

'Overigens gebruiken we bij onze therapie geen 3D-brillen. Dit kan te heftig zijn voor onze patiënten zonder directe begeleiding. Bovendien kunnen ze in het huidige programma zelf een hele 3D-omgeving bouwen, dat zou met de bril niet mogelijk zijn.'

Marieke van Meggelen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.