Vioolontwerp evolueerde via vier families
© Plos One

Vioolontwerp evolueerde via vier families

De vorm van de viool heeft zich in de loop der eeuwen ontwikkeld onder invloed van vier families. Imitatie en het doorgeven van ontwerpen speelden een belangrijke rol bij de evolutie van dit instrument. Dat stelt de Amerikaanse geneticus Dan Chitwood, verbonden aan het Donald Danforth Plant Science Center in St. Louis.

De eerste violen werden in de 16de eeuw gebouwd en sindsdien hebben vioolbouwers het ontwerp aangepast om akoestische eigenschappen en bespeelbaarheid te verbeteren. Maar er zijn ook veranderingen aangebracht die geen of weinig invloed hebben op klank of gebruiksgemak. Uit onderzoek van Chitwood, gepubliceerd door het vakblad Plos, blijkt dat in en rond families van vioolbouwers ontwerpen werden geïmiteerd en doorgegeven. Zo ontstonden clusters van op elkaar lijkende ontwerpen. De belangrijkste familiegroepen hebben banden met de vioolbouwers Stradivarius, Maggini, Amati en Stainer.

Chitwood onderzocht de ontwikkeling van de viool aan de hand van duizenden foto's. Zijn conclusie: 'De vorm is beïnvloed door voorkeur van consumenten en komt voort uit nabootsing onder vioolbouwers, genetische afstamming en menselijke verwantschap. Informatie werd van generatie op generatie doorgegeven.' Hij spreekt van een treffende overeenkomst tussen factoren die verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling van de viool en de evolutie van complexe biologische vormen.

Ook Jelle Reumer, bioloog en directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, noemt de parallel tussen de evolutie van het gebruiksvoorwerp en de evolutie in de natuur opvallend. Hij ziet tegelijkertijd verschil. De evolutie langs de weg van natuurlijke selectie is een proces van vallen en opstaan waarbij toeval een rol speelt. De evolutie van de viool is doelgericht. De belangrijkste selectiedruk bestaat uit de behoefte aan optimalisatie van onder meer geluidskwaliteit en gebruiksgemak. 'Er wordt gestuurd. De ontwikkeling is niet geheel afhankelijk van toevallige vormveranderingen', aldus Reumer.

Het doorgeven van voorkeuren binnen een familie(groep) is een vorm van culturele evolutie. Evolutiebioloog Richard Dawkins noemt dit een 'meme', een idee dat zich via menselijke hersenen en sociale netwerken verspreidt.