Vier boeken uit The Black Archives die iedereen zou moeten kennen

Interview: oprichters Black Archives

De geschiedenis van zwarte Nederlanders is nog altijd onbekend. Daarom gaat er een nieuw archief open. De Volkskrant tipt vier klassiekers.

Mitchell Esajas (28), Jessica de Abreu (27), Miguel Heilbron (34). Beeld Marcel Wogram

Op tweehoog aan de Amsterdamse Zeeburgerdijk komt de geur van oude boeken je tegemoet. Tegen de muren staan hoge archiefkasten, vol met historische boeken, documenten en voorwerpen. Samen vormen ze 'The Black Archives': een verzameld archief van en over zwarte mensen in Nederland.

Initiatiefnemers Jessica de Abreu (27), Mitchell Esajas (28) en Miguel Heilbron (34) willen met het archief inzicht bieden in het nationale verleden van zwart Nederland. De Abreu en Esajas kennen elkaar uit hun studietijd aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ze ontmoetten Heilbron bij New Urban Collective, een netwerk voor studenten en jonge professionals.

De collectie telt ruim 4 duizend werken en is gevestigd in het gebouw van Vereniging Ons Suriname, de oudste Surinaamse vereniging van Nederland. Na de zomer is The Black Archives toegankelijk voor publiek.

Heilbron, econoom en sociaal ondernemer, vertelt hoe het archief tot stand is gekomen: 'Het begon met de collectie van mijn vader, Waldo Heilbron. Hij was onderzoeker en docent aan de Universiteit van Amsterdam en heeft in zijn leven duizenden boeken verzameld. Hij wilde dat na zijn dood deze boeken beschikbaar zouden worden voor de zwarte gemeenschap en specifiek voor zwarte onderzoekers, studenten en activisten.'

Miguel Heilbron: 'Het begon met de collectie van mijn vader, Waldo Heilbron.' Beeld Marcel Wogram

Het archief is aangevuld met boeken van wijlen Glenn Willemsen, voormalig directeur van het Nationaal instituut Nederlands Slavernijverleden (NiNsee) en met de verzameling van de bekende Surinaamse politiek activist en VOS-voorzitter Otto Huiswoud.

The Black Archives staan in het teken van zogenaamde 'verborgen verhalen': delen van de geschiedenis die volgens het drietal onvoldoende deel uitmaken van de Nederlandse onderwijscanon. Esajas, werkzaam bij de Universiteit van Amsterdam en sociaal activist, zegt dat kinderen op school alles leren over de Gouden Eeuw, maar nauwelijks weten van 'de andere kant' van die periode: kolonialisme en slavernij. 'Als mensen zouden leren over de migratiegeschiedenis, zou er meer wederzijds begrip zijn in onze samenleving.'

De Volkskrant vroeg De Abreu, Esajas en Heilbron vier werken te kiezen die iedereen zou moeten kennen.

Wit over zwart - Jan Nederveen Pieterse (1990)

'Drie kleine nikkertjes, die voeren eens op zee. Eén ervan viel overboord, toen waren er nog maar twee.' Dit is een greep uit het gedicht Tien kleine nikkertjes, dat kinderen leerde tellen. Het is slechts één van de vele voorbeelden waarin zwarte mensen negatief gestereotypeerd worden. Wit over zwart van Jan Nederveen Pieterse is een wetenschappelijke studie over de westerse beeldvorming van Afrika en zwarte mensen.

Heilbron: 'Het werk is gebaseerd op de gelijknamige tentoonstelling van zwarte Caribische kunstenaar Felix de Rooij, die in 1989 te zien was in het Amsterdamse Tropenmuseum. Daar werden duizenden afbeeldingen uit de populaire cultuur tentoongesteld waar karikaturen en beelden van zwarte mensen op stonden, van de 18de eeuw tot nu.'

De Abreu: 'Wat met dit boek duidelijk wordt, is de negatieve raciale beeldvorming over zwarte mensen. Het bewijs zit in de overdaad: er worden honderden voorbeelden gegeven van hoe zwarte mensen als lui, minder intelligent of lelijk zijn afgebeeld. Elk westers land heeft een blackface-traditie waarin zwarte mensen belachelijk worden gemaakt. Niet alleen Nederland, ook in Engeland met de Golliwog, in Frankrijk met Banania, en in de VS met Sambo.'

Zwarte mensen vervullen de rol van bedienden, entertainers, of seksueel object, maar verschijnen bijvoorbeeld zelden in een positie van autoriteit. En hoewel kinderboeken zoals Tien kleine nikkertjes tegenwoordig ondenkbaar zijn, bestaat stereotypering nog steeds. De Abreu: 'Zo worden zwarte mensen in de media vaak in verband gebracht met armoede en criminaliteit.'

Apartheid. Zwartboek 'gesloten wijken' - Overleggroep Pensions (1978)

'In de jaren zeventig gold het informele beleid dat er maximaal één Surinaams gezin per portiek mocht wonen', aldus Esajas. Dit stond niet zwart op wit, maar was een ongeschreven regel. Apartheid is een verzameling krantenartikelen die gaan over het woningbeleid voor Surinaamse gastarbeiders in Amsterdam en Rotterdam.

'Apartheid laat zien dat Surinamers niet met open armen werden ontvangen in Nederland', aldus Esajas. 'Er was paniek over de komst van Surinaamse gastarbeiders: ze mochten niet bij elkaar wonen en werden door de gemeente verspreid over de stad.'

De Abreu: 'Het boekje is samengesteld door Surinaams-Nederlandse welzijnsorganisaties, zoals Stichting Welsuria, die zich richtten op de belangen van Surinamers in Nederland. Deze organisaties moesten het woningbeleid monitoren om te bewijzen dat ze benadeeld werden, want de overheid deed net of ze gelijke behandeling kregen.'

Er zijn parallellen te trekken met het heden: 'Het enige verschil is dat het publieke debat tegenwoordig niet gaat over Surinamers, maar over vluchtelingen. Nederlandse burgers doen uitspraken als 'ze komen onze dochters verkrachten' of 'die buitenlanders zijn niet te vertrouwen'.

Mitchell Esajas: ''Apartheid' laat zien dat Surinamers niet met open armen werden ontvangen in Nederland.' Beeld Marcel Wogram

The Wretched of the Earth - Frantz Fanon (1963)

'De pijn van de 500-jarige oorlog van het kolonialisme leeft voor ons nog steeds, want daar komt racisme uit voort', zegt de Abreu. Dit is een inzicht uit het wetenschappelijke werk The Wretched of the Earth (De verworpenen der aarde). Het boek is geschreven door de zwarte Franse psychoanalyticus Frantz Fanon.

'In dit boek roept Fanon op tot volledige onafhankelijkheid voor Afrikaanse landen. Voor zwarte mensen zijn Afrika en Europa onlosmakelijk met elkaar verbonden: wij zijn hier omdat zij daar waren.

Binnen de dekolonisatiebewegingen, waarin koloniën zich afzetten tegen hun overheerser, wordt Fanon gezien als de belangrijkste denker. Esajas, De Abreu en Heilbron onderstrepen Fanons punt dat racisme en kolonialisme onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. 'The Wretched of the Earth laat zien hoe het koloniale trauma voortleeft bij zwarte mensen in Europa. Pas als men zich dit realiseert, wordt de ernst en de diepgang van racisme duidelijk. Deze studie is dus noodzakelijk voor het anti-racisme debat.'

The Ways of White Folks - Langston Hughes (1934)

Uit dit exemplaar van The Ways Of White Folks blijkt dat zwart verzet in de vorige eeuw al een internationale dimensie had. 'Het boek is een verzameling korte verhalen van de Afro-Amerikaanse schrijver en poëet Langston Hughes en gaat over het dagelijks leven van zwarte mensen in het Amerika van de jaren dertig.'

Maar wat deze uitgave bijzonder maakt, is de handgeschreven tekst op de eerste bladzijde. 'May 1946 be a happy New Year for Hermie - who remembers when many of these stories were written', getekend: 'Sincerely, Langston Hughes.' 'Hermie' wordt hier gebruikt als koosnaam voor Hermine Huiswoud, de vrouw van Otto Huiswoud.

Esajas: 'De Huiswouds kenden Hughes uit de jaren dertig, toen ze gevestigd waren in Harlem. De Huiswouds waren actief als een van de eerste zwarte mensen bij de Amerikaanse Communistische Partij en onderhielden nauw contact met andere zwarte dekoloniale intellectuelen en leiders.'

De Abreu benadrukt dat de notitie gericht is naar Hermine en niet naar Otto: 'Het suggereert een vriendschap tussen één van de grootste Afro-Amerikaanse schrijvers en een zwarte vrouw in Nederland. Otto is een kernfiguur in de strijd voor Surinaamse onafhankelijkheid, maar waarschijnlijk speelde Hermine een grotere rol dan we haar nu toekennen. Een deel van onze collectie is namelijk door haar verzameld en ze correspondeerde met grote figuren in de zwarte verzetsbeweging.'

Jessica de Abreu: 'Deze tekst suggereert vriendschap tussen een van de grootste Afro-Amerikaanse schrijvers en een zwarte vrouw in Nederland.' Beeld Marcel Wogram
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.