Nieuws Gedragsbiologie

Verwarring onder biologen: herkent een poetsvis zichzelf in de spiegel?

Wat hebben olifanten, chimpansees en mensen met elkaar gemeen? Allemaal zijn het diersoorten die zichzelf in een spiegel lijken te herkennen en dus mogelijk zelfbewustzijn ervaren. De nieuwste diersoort die dat ook kan, zorgt voor ophef onder biologen: de poetsvis.

Een poetsvisje voor een spiegel

‘Dit is echt fucking weird. Heb je dit ooit een vis zien doen?’ De Australische gedragsbioloog Alex Jordan heeft een spiegel in het aquarium gezet waarin tropische poetsvissen rondzwemmen. Op een gegeven moment zwemmen de visjes ondersteboven, pal voor de spiegel. Hij stuurt de beelden met zijn vraag naar Redouan Bshary, die de vissoort al twintig jaar bestudeert. Die is ook stomverbaasd – dit is de eerste keer dat hij zoiets ziet. Kijkt de vis naar zichzelf? Het lijkt er verdomd veel op, afgaand op de serie experimenten die Jordan vervolgens uitvoert en vandaag heeft gepubliceerd op wetenschapsplatform PLOS Biology.

Liefst tweederde van de door Jordan onderzochte poetsvissen (Latijn: Labroides dimidiatus) slaagt voor de zogeheten spiegelproef, schrijft hij. De spiegelproef is de gouden standaard waarmee biologen zelfbewustzijn proberen vast te stellen bij dieren. Geconfronteerd met een spiegel, lijken Jordans poetsvissen door te hebben dat ‘de soortgenoot in het spiegelbeeld’ in werkelijkheid om henzelf gaat. Wanneer Jordan de kin van een paar vissen met een vlek inkleurt, wrijft bijna elk dier die kin tegen wat stenen – maar alleen nadat het zichzelf met vlek in de spiegel heeft gezien. Eerder slaagden enkel ‘hogere dieren’ zoals mensen, chimpansees, orang-oetans en een olifant voor de proef: die hebben met een blik op hun spiegelbeeld allemaal snel door dat er vlek op hun hoofd zit en gaan er meteen mee aan de slag.

Dier-elite

De studie zorgt voor nogal wat ophef onder biologen – want een vis kan toch niet zomaar zelfbewust zijn? – en roept filosofische vragen op. Als vissen nu naast mensen, chimpansees en olifanten daadwerkelijk tekenen van zelfbewustzijn vertonen, staat dat haaks op het geordende wereldbeeld van een dier-elite waarvan de mensheid samen met een slechts handvol soorten als chimpansees boven de rest uitstijgt. Juist op grond van dat wereldbeeld genieten vissen geen speciale bescherming: schepen mogen ze massaal het dek op hengelen terwijl ze spartelend naar lucht happen.

Jordan vermoedt dat kritiek op zijn studie voor een deel met die klassieke dierindeling te maken heeft, vertelt hij via Skype vanaf zijn kantoor aan de universiteit van Konstanz. ‘Bij een dolfijn of aap hadden mensen dit resultaat wel best gevonden. Maar het is een vis. En die mag niet in de tempel van slimme dieren.’ De controverse is in elk geval groot genoeg voor PLOS Biology om de studie met een bijsluiter te publiceren: het blad is op de hoogte van de extreem verdeelde meningen en heeft experts gevraagd commentaren te schrijven.

De resultaten overtuigen niet iedereen. Eén van de critici is de uitvinder van de spiegeltest zelf: Gordon Gallup. Nadat hij ermee had aangetoond dat chimpansees zichzelf herkennen, heeft Gallup van andere gedragsbiologen een hele reeks spiegeltests voorbij zien komen bij onder meer olifanten, honden, mantaroggen en zelfs mieren. In geen enkel geval is hij overtuigd van zelfherkenning – en dat vindt hij ook van de poetsvis.

Dieren gedragen zich sowieso raar met een spiegel in de buurt, zegt Gallup aan de telefoon. ‘In feite zien ze in eerste instantie een soortgenoot erin die zich atypisch opstelt.’ Dat dat afwijkend gedrag oplevert, noemt Gallup dan ook niet meer dan logisch. ‘Het is moeilijk te bepalen wat je ziet: verwarring en pogingen tot sociaal contact, of zelfinspectie.’

Chimpansee met spiegel. Beeld Foto Getty

Verstoord sociaal gedrag

Dat is te makkelijk gesteld, vindt Jordan. ‘Snel en langzaam zwemmen, voor de spiegel stoppen en staren, dat soort dingen kunnen allemaal verstoord sociaal gedrag zijn. Dat wil ik best erkennen. Maar ondersteboven zwemmen – no way. Dat zie je echt nooit.’ Ook belangrijk wat hem betreft: de poetsvissen krabden alléén met hun geverfde kin langs een steen wanneer ze in de spiegel konden kijken. Zonder spiegel deden ze dat niet, ook niet wanneer ze een soortgenoot met een vlek zagen zwemmen. Niks verstoord sociaal gedrag dus, zegt Jordan, maar een zekere herkenning dankzij de spiegel.

Desondanks gelooft  Jordan niet dat de poetsvis net zo zelfbewust is als een chimpansee of een mens. Maar wel meer dan we denken: misschien zit het dier wel op een vereenvoudigd niveau van lichaamsbewustzijn, zegt hij. Poetsvissen specialiseren zich immers in de lichamen van andere vissen en plukken er parasieten af die ze duidelijk zien zitten. Dan is het maar een kleine stap naar jezelf vlooien.

Cognitief psycholoog Mariska Kret, die aan de Universiteit Leiden gedragsevolutie bij dieren én mensen bestudeert, kan zich wel vinden in het idee van meerdere bewustzijnslagen. ‘Dat zien we bijvoorbeeld bij empathie. Daar zijn twee soorten van’, zegt ze. ‘Je kunt emoties meevoelen als je iemand ziet pijn lijden, én je kunt je inleven in andermans gedachten door je in hun perspectief te verplaatsen.’ Mensen en de meeste mensapen kunnen beide, veel andere sociale diersoorten alleen het eerste.

Tijd voor nieuwe test?

Die extra lagen roepen allerlei vragen op over de spiegeltest zelf, zegt Kret. ‘Dit is de enige test voor zelfbewustzijn die we hebben.’ Als die geen subtiele verschillen oppikt, moet er volgens Kret iets beters komen. Bovendien slagen mensen ook niet altijd voor de spiegeltest: 5-jarige kinderen in Kenia reageren bijvoorbeeld ook niet op een aangebrachte vlek in hun spiegelbeeld. ‘Deze gouden standaard is misschien niet zo geweldig als we ooit dachten’, zegt Jordan. Primatoloog Frans de Waal, die een begeleidend commentaar schreef bij Jordans studie, stelt eveneens dat de tijd rijp is voor nieuwe tests en theorieën.

Drie andere laboratoria met poetsvissen herhalen op dit moment Jordans onderzoek om de vondst te bevestigen – en hopelijk te verduidelijken. ‘Als zij iets vinden dat ons onderzoek tegenspreekt? Geweldig, fantastisch. Dat is wetenschap. Mijn carrière staat of valt niet bij deze ene vondst.’

De eerste spiegeltest

In 1970 ontwierp de Amerikaan Gordon Gallup de klassieke spiegeltest. Twee chimpansees herkenden zichzelf in een spiegel: ze raakten zichzelf extra aan als ze bijvoorbeeld een verfvlek op hun gezicht hadden. De studie inspireerde anderen om de spiegeltest op tientallen anderen diersoorten te proberen. Tot voor kort slaagden alleen andere mensapen, een enkele olifant en dolfijn erin de link te leggen tussen het beeld in de spiegel en zichzelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden