Verwarring na uitspraak publicatie 'gevaarlijke' studies

Nederlandse wetenschappers die onderzoek doen naar ziekmakende virussen en bacteriën en daarover willen publiceren in een internationaal vakblad weten nog altijd niet of ze dat zomaar kunnen blijven doen.

Het Erasmus MC. Beeld anp

Het Amsterdamse gerechtshof heeft een uitspraak over een veelbesproken Rotterdamse studie van tafel geveegd, waardoor wetenschappers in onduidelijkheid verkeren: hebben ze nu wel of niet een exportvergunning nodig als ze hun opgedane kennis willen delen?

Het hof boog zich over het hoger beroep dat was aangespannen door het Erasmus MC, werkgever van hoogleraar virologie Ron Fouchier. Die slaagde er vier jaar geleden in om in zijn lab een levensgevaarlijke variant van de vogelgriep in elkaar te zetten. Fouchier stuurde een artikel met zijn bevindingen naar vakblad Science, waarna wereldwijde commotie ontstond. Publicatie werd uit veiligheidsoogpunt lang tegengehouden. De angst bestond dat de informatie zou worden misbruikt door bioterroristen.

Exportvergunning

Toenmalig staatssecretaris Henk Bleker van Economische Zaken besloot dat wetenschappers die potentieel gevaarlijk onderzoek elders willen publiceren een exportvergunning nodig hebben. Dan kan vooraf worden beoordeeld hoe gevaarlijk hun kennis is.

Fouchier vroeg onder protest een vergunning aan, publiceerde na acht maanden alsnog zijn artikel, maar spande daarna een rechtszaak aan. Hij wilde weten of de exportvergunning juridisch juist was. De uitspraak was van belang voor veel virologen en microbiologen, die hun kennis over ziekteverwekkers als ebola en knokkelkoorts naar het buitenland exporteren in de vorm van publicaties in een blad.

De rechtbank in Haarlem stelde Fouchier in het ongelijk: bioterreur voorkomen was belangrijker dan de toegankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek. De uitspraak leidde tot een wetenschappelijke polemiek over academische vrijheid.

'Recept vogelgriep moet geheim blijven'

Lees hier het artikel van Gijs Herderscheê uit 2012. Toenmalig Staatssecretaris Henk Bleker van Economische Zaken meldde destijds dat de publicatie van het recept kon voorkomen door het weigeren van een exportvergunning.

Onbevredigende uitkomst

Het hof oordeelt nu dat de rechtbank geen uitspraak had mogen doen. Fouchier vroeg een eenmalige exportvergunning aan en gebruikte die om zijn artikel te publiceren. Daarmee had de vergunning 'zijn betekenis verloren', aldus het hof, en had Fouchier geen procesbelang meer. Volgens het hof kan van de rechtbank geen uitspraak worden gevraagd vanwege de principiële betekenis voor toekomstige gevallen. Fouchier had, kortom, zijn zaak moeten aanspannen voordat hij de vergunning aanvroeg.

Een zeer onbevredigende uitkomst voor de wetenschap, zegt Gerrit van der Veen, advocaat van het Erasmus MC. Het hof zegt niet of de uitspraak van de rechtbank inhoudelijk wel of niet klopt. Daardoor weten wetenschappers nog altijd niet waar ze aan toe zijn. Om daar achter te komen zal een wetenschapper het nog eens moeten proberen: publiceren zonder vergunning en kijken of vervolging wordt ingesteld. Maar dat is een scenario, zegt Van der Veen, waar wetenschappers en instellingen huiverig voor zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden