Vertwijfelde zielen

Niet alleen God is in de vorige eeuw gestorven, ook de romantische dichter is doodgegaan. Verdwenen zijn de lijdende dichters die zich in hun verzen ontpopten als zieners en profeten....

Dat daarop heel wat valt af te dingen, laat Thomas Vaessens zien in Circus Dubio & Schroom - Met Paul van Ostaijen, Martinus Nijhoff en de mentaliteit van het modernisme (De Arbeiderspers; fl. 49,90). Hierin wordt betoogd dat de twee belangrijkste dichters van het Nederlandse modernisme zich niet zo radicaal terugtrokken uit de werkelijkheid als over het algemeen wordt aangenomen.

Achter de ogenschijnlijke afstandelijke zakelijkheid van Nijhoff en Van Ostaijen gaan romantische en vertwijfelde zielen schuil, die zich wel degelijk trachtten te verhouden tot de wereld waarin zij leefden. Dat was in de eerste decennia van deze eeuw nog niet zo eenvoudig.

Vaessens beschrijft een aantal ontwikkelingen waardoor de wereld in die periode een ander aanzien kreeg. De verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, de secularisatie, de groei van de grote steden en vooral de voortschrijdende technologie maakten dat men in het begin van de eeuw leed onder 'een enorme vervreemding ten opzichte van de eigen leefwereld en de eigen tijdgeest'.

Dat betekent voor de modernistische dichter dat hij gevangen raakt in een paradox. Enerzijds construeren dichters als Nijhoff en Van Ostaijen bewust een literaire identiteit die berust op distantie; een gedicht is maakwerk en de dichter is nog het beste te vergelijken met een wetenschapper die een analytische strategie volgt. Anderzijds verzetten zij zich juist tegen de onttovering van de wereld. Van Ostaijens grotesken vormen bijvoorbeeld een venijnige kritiek op de rationalisatie en zowel hij als Nijhoff wilde poëzie schrijven om een magisch tegenwicht te bieden tegen de mechanisering.

Zo worden in Circus Dubio & Schroom de 'romantische roots' van hun dichterschap ontmaskerd. Bovendien wil Vaessens in zijn essayistische boek betogen dat dit een belangrijk kenmerk van de literatuur is gebleven. Hij maakt regelmatig uitstapjes naar het hedendaagse literaire klimaat om te laten zien dat ook in het werk van uiteenlopende auteurs als Dirk van Weelden of Geerten Meijsing romantische sporen te vinden zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden