Biologie Evolutie van de walvis

Verrassende stap in de evolutie van de walvis: ruim 30 miljoen jaar geleden had hij tanden noch baleinen

Amerikaanse onderzoekers zeggen een verrassende stap in de evolutie van de walvis te hebben ontdekt. Ruim dertig miljoen jaar geleden zou een walvis hebben geleefd die tanden noch baleinen had. Deze tandenloze walvis zou een tot nu toe onbekende schakel vormen tussen de baleinwalvissen die tegenwoordig rondzwemmen en hun tandendragende voorouders.

Tandloze walvis (naar idee van de artiest). Beeld Alex Boersma

Over de evolutie van walvissen, zoogdieren die zich ooit van land naar zee hebben verplaatst, bestaan veel vragen. Zoals: hoe en wanneer hebben baleinwalvissen hun gebit verwisseld voor de flexibele platen aan hun bovenkaak waarmee ze hun voedsel – plankton en minuscule schaaldiertjes – uit het water filteren? Vragen die zich lastig laten beantwoorden omdat baleinen anders dan tanden en botten niet als fossiel bewaard blijven. Baleinen zijn net als haren en nagels gemaakt van keratine en vergaan na verloop van tijd.

Een 33 miljoen jaar oud fossiel in het Museum voor Natuurlijke Historie in Washington werpt volgens de wetenschappers nieuw licht op de evolutionaire ontwikkeling van de grootste dieren op aarde. Ze analyseerden het fossiel van een 4,5 meter lange walvis - Maiabalaena nesbittae gedoopt - met nieuwe technieken en constateerden dat het dier waarschijnlijk geen tanden en geen baleinen had.

Dat het fossiel, afkomstig uit rotsen in de staat Washington, geen tanden had was altijd al duidelijk. Uit scans blijkt nu ook dat de bovenkaak van het dier te dun en te smal is om er baleinplaten aan op te hangen. Maiabalaena kon zijn eten niet kauwen en niet filteren. Hij kon wel slurpen.

Uit de aanhechtingen van spieren aan de botten in zijn keel valt op te maken dat hij sterke wangen had en een intrekbare tong. Daarmee kon hij water opzuigen en (inkt)vis opslokken. Dit kunstje maakten het bezit van tanden overbodig. Aldus verloor de walvis zijn gebit, stellen de onderzoekers, die hun bevindingen publiceerden in Current Biology. Het zou 5 tot 7 miljoen jaar duren voor het dier zijn baleinen ontwikkelde.

Deel van schedel en kaak van Maiabalaena nesbittae. Credit: Smithsonian Beeld James Di Loreto, Kate D. Sherwoo

‘Een mooi fossiel en een leuke vondst’, reageert Jelle Reumer, hoogleraar paleontologie in Utrecht. ‘Maar ik ben er niet van overtuigd dat dit bewijst dat het verlies van tanden voorafgaat aan het vormen van baleinen.’ Het zou  evengoed kunnen gaan om een walvis in een evolutionaire overgangsfase, waarbij de tanden langzaam kleiner worden en hun functie wordt overgenomen door baleinen. ‘Misschien had hij kleine baleinen.’

Een andere mogelijkheid zou zijn dat het gaat om een ‘slurpende’ walvis die nooit baleinen heeft gekregen. ‘Er zijn tegenwoordig ook spitssnuitdolfijnen en narwallen zonder gebit en baleinen die hun eten naar binnen slurpen.’ Volgens Reumer blijft ook na dit onderzoek nog veel onduidelijk over de evolutionaire stamboom van de walvis.

Ergens in de evolutie ontstond een splitsing tussen tand- en baleinwalvissen. Beide groepen bestaan nog steeds. De vorming van baleinen houdt mogelijk verband met klimatologische veranderingen. In het geologische tijdperk Oligoceen (34 tot 23 miljoen jaar geleden) was het koud en zijn waarschijnlijk grote hoeveelheden voedingsstoffen voor plankton en krill met koude verticale zeestromingen omhoog gekomen. Een deel van de walvissen zou van deze omstandigheden hebben geprofiteerd door baleinen te ontwikkelen. Reumer: ‘Baleinen zijn heel handig als je veel klein grut voor je hebt zwemmen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.