Vernoem een planetoïde naar jezelf

Hartstikke leuk, een planetoïde naar jezelf laten vernoemen. Of een naam bedenken voor een krater op Pluto (dinsdag deadline). Alleen: dat gaat zomaar niet, want daar gaan wij over, zegt de Internationale Astronomische Unie. Bericht van een kosmische namenoorlog.

Beeld IAU / L. Calcada

Voor eeuwig voortleven aan de sterrenhemel, wie wil dat nou niet? Toen 3FM-dj Gerard Ekdom vorige week 37 werd, kreeg hij een hemellichaam cadeau, zo vertelde hij opgetogen in het radioprogramma Effe Ekdom. Een sterretje dat zwak oplicht in het sterrenbeeld Slangendrager, met catalogusaanduiding HIP 83233, draagt voortaan zijn naam. Prachtig verjaardagsgeschenk natuurlijk. Jammer alleen dat de naam geen enkele officiële status heeft. Vooral jammer voor Gerards collega's Tamara en Pieter, die aan het Online Star Register toch een paar tientjes betaalden voor de naamgeving. Het woord 'oplichten' krijgt zo wel een andere lading.

Een planetoïde naar je vernoemd krijgen - een kosmisch rotsblok in een baan om de zon - is niet zo moeilijk; misschien valt Ekdom die eer ooit nog eens te beurt. Bij sterren ligt het anders. Die hebben meestal eeuwenoude, Arabische namen, zoals Aldebaran, Rasalhague en Zubenelgenubi. Daar kom je niet zo snel tussen.

Mág ook niet, van de Internationale Astronomische Unie (IAU). Die gaat over namen in het heelal. Niet alleen van sterren, maar ook van kraters en bergen op andere hemellichamen. Commissies, werkgroepen, regels, protocollen - alle procedures liggen vast. Zo is er bijvoorbeeld voor gekozen om kraters op Mercurius naar schrijvers, schilders en componisten te noemen. Op Venus komen alleen vrouwennamen voor. Flink wat Marskraters zijn genoemd naar steden op aarde - één 38 kilometer grote krater heet Zutphen.

Oplichterij?

Best logisch dat een organisatie als de IAU dat een beetje coördineert, zou je zeggen. Maar daar is niet iedereen het over eens. Zeker sinds de IAU in 2006 besloot dat Pluto niet langer een volwaardige planeet genoemd kon worden, voert een klein groepje Amerikaanse astronomen strijd tegen wat zij zien als een stoffige club van oude mannen. Want waarom zou de IAU over dat soort dingen gaan? Het heelal is toch van iedereen? Zo ontspon zich de afgelopen jaren een ware kosmische namenoorlog, met websites en persberichten als wapens en het internet als slagveld. Strijdende partijen: de IAU en het bedrijf Uwingu (Swahili voor 'hemel'), opgericht door planeetonderzoeker Alan Stern, tevens onderzoeksleider van de ruimtesonde New Horizons, die half juli op kleine afstand langs Pluto vliegt.

Voor 5 dollar kan iedereen bij Uwingu een naam voorstellen voor een exoplaneet - een planeet bij een andere ster dan de zon. Een stem uitbrengen op een eerder voorgedragen naam kost 1 dollar. Tegen betaling kun je bij Uwingu ook namen toekennen aan kleine kraters op het oppervlak van Mars. Oplichterij? Nee, zegt Uwingu, want het geld wordt gestoken in onderzoek en educatieve projecten, dus het is gewoon een vorm van crowdfunding. Ja, zegt de IAU, want de namen zijn niet officieel, en Uwingu gáát daar helemaal niet over.

Pluto

De Franse astronoom Thierry Montmerle, secretaris-generaal van de IAU, heeft alle reden om er moedeloos van te worden, maar hij blijft optimistisch. 'Ook wij willen het publiek graag betrekken bij de naamgeving van structuren in het zonnestelsel', zegt hij. 'Samen met de wetenschappelijke teams van de ruimtesondes Messenger en Dawn hebben we succesvolle campagnes opgezet voor de naamgeving van enkele kraters op Mercurius en op de dwergplaneet Ceres.' Via sterrenkundeclubs over de hele wereld worden ook naamsuggesties verzameld voor exoplaneten en hun moedersterren. De IAU maakt binnenkort een selectie uit de voorgedragen namen, waar het grote publiek vervolgens op kan stemmen. Zo wordt voorkomen dat er straks een exoplaneet is die Donald Duck heet. Of Gerard Ekdom. In augustus worden de resultaten van de stemming bekendgemaakt.

Maar met de 'Our Pluto'-campagne (www.ourpluto.org) ging het toch weer mis. Het idee is dat het publiek (tot 7 april) kan stemmen op namen voor kraters en bergen op Pluto, die over een paar maanden ongetwijfeld ontdekt zullen gaan worden door de New Horizons-sonde. Gratis, en in samenwerking met de IAU, meldt de website, die op 20 maart online ging. Desondanks kwam de IAU vier dagen later met een eigen persbericht. Want sommige thema's die Sterns New Horizons-team opvoert (ruimteschepen, schrijvers, ontdekkingsreizigers) zijn al gebruikt op andere hemellichamen. Die komen voor Pluto dus helemaal niet in aanmerking. 'De NASA zal hier ook niet blij mee zijn', zegt Montmerle; NASA volgt altijd de IAU-lijn. 'Alan Stern schiet zichzelf in de voet.'

'Nederlandse' planetoïden

Voor planetoïden - kleine rotsachtige hemellichamen in een baan rond de zon - geldt dat de ontdekker een naam mag voorstellen. Vele duizenden planetoïden zijn genoemd naar astronomen en andere aardbewoners, onder wie aardig wat Nederlanders. Dat laatste is te danken aan het feit dat duizenden planetoïden in de jaren zeventig zijn ontdekt door het Leidse astronomenechtpaar Kees en Ingrid van Houten, in samenwerking met de Nederlands/Amerikaanse sterrenkundige Tom Gehrels. Kees van Houten overleed in 2002; Tom Gehrels in 2011, en afgelopen maandag is ook Ingrid van Houten-Groeneveld op 93-jarige leeftijd overleden.

Lijst van 'Nederlandse' planetoïden: astronieuws.nl/NL-plan.html

Strijdbijl

Dat lijkt de Amerikaanse planeetonderzoeker (en voormalig wetenschappelijk topman bij NASA) zich ook te realiseren. Voor vragen over de naamgevingscampagne verwijst hij naar een (onbereikbare) collega, en hij wil sowieso niet meewerken aan een artikel waarin zowel zijn rol bij NASA's ruimtevlucht naar Pluto aan bod komt als zijn particuliere Uwingu-initiatief.

Voor Uwingu heeft Montmerle geen goed woord over, hoewel hij hoffelijk blijft. Tot nu toe heeft één exoplaneet via Uwingu een naam gekregen: Albertus Alauda, naar de overleden grootvader van ene Jay Lark, die de naam voorstelde en vervolgens veel stemmen wist te genereren. Maar niemand gebruikt die naam, en zelfs aan het bestaan van de planeet wordt inmiddels getwijfeld. En wat de Marskraters betreft: volgens Uwingu zijn er tot nu toe meer dan elfduizend benoemd, maar, zegt Montmerle, 'de beloofde database met al die kraternamen kan ik op hun website nergens vinden'.

De strijdbijl is voorlopig nog niet begraven. Gerard Ekdom moet misschien maar gewoon blij zijn met zijn certificaat. Want wat is er eigenlijk mis met een niet-officiële naam?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden