Verliest Nederland sleutelrol in internet?

Het kabinet kan verder met zijn plan om de inlichtingendiensten AIVD en MIVD ruwe communicatiegegevens van burgers op de kabel te laten onderscheppen. Nu mogen die diensten dat nog niet, maar het kabinet vindt het hard nodig om dit wettelijk mogelijk te maken, omdat de meeste communicatie tegenwoordig via de kabel verloopt. Voor het grootste internetknooppunt ter wereld, AMS-IX in Amsterdam, betekent dat wellicht het verlies van die positie.

In de serverruimte van AMS-IX, in het Science Park in Amsterdam, wordt het dataverkeer tussen internetproviders geregeld. Beeld Bart Mühl
In de serverruimte van AMS-IX, in het Science Park in Amsterdam, wordt het dataverkeer tussen internetproviders geregeld.Beeld Bart Mühl

Een grijs-witte loods op een typisch Nederland industrieterrein. Meer is het niet. Tussen de Kwantum, Gamma en een Porschedealer in Amsterdam-Zuidoost staat een gebouw van een paar verdiepingen hoog. Het heeft geen ramen. Eromheen een laag zwart hek. In de hoek van het parkeerterrein waakt een camera.

Dit is de honingpot van de Nederlandse inlichtingendiensten. Binnen zoemen de verbindingskasten. Wanden vol schermen geven weer hoeveel informatie er elke seconde doorheen stroomt.

Aan de buitenkant is niets te zien, maar Amsterdam is een druk verkeersplein in een wereldwijd web van dataverbindingen. Diverse trans-Atlantische zeekabels komen in Nederland aan wal en vervolgen hun weg naar de hoofdstad. Gigantische stromen informatie vloeien elke seconde door kasten in Amsterdam-Zuidoost en bij Sloterdijk. Samen vormen zij AMS-IX, het grootste internetknooppunt ter wereld.

Via het Amsterdamse platform maken honderden internetbedrijven, zoals internetproviders en ook Google, Facebook en Twitter, verbinding met elkaar. Wie in Afrika, het Midden-Oosten of Zuid-Amerika een website bezoekt, heeft een grote kans dat het verkeer via een datacentrum in Amsterdam gaat.

De waarde is enorm. Volgens Deloitte legde Amsterdam in 2014 als internetstad meer economisch gewicht in de schaal dan de zeehaven van Rotterdam of de nationale luchthaven Schiphol. En dat komt vooral door de omvang en groei van AMS-IX. Vorig jaar groeide het knooppunt met 30 procent. (Verbetering 14/02/2015: Volgens Deloitte is internetknooppunt AMS-IX belangrijker voor de digitale economie dan Rotterdam voor containers en Schiphol voor vliegtuigpassagiers.)

Maar hoe aantrekkelijk ook, de Nederlandse inlichtingendiensten mogen er niet bij. Nog niet.

Volgende week wordt in de Tweede Kamer gedebatteerd over de nieuwe inlichtingenwet. Het kabinet wil de inlichtingendiensten AIVD en MIVD de mogelijkheid geven ongericht informatie te verzamelen via internetkabels. Meer dan 90 procent van de telecommunicatie gaat tegenwoordig via kabels.

De schade aan de digitale economie zal groot zijn, voorspelt Bastiaan Goslings, verantwoordelijk voor beleid en regelgeving bij AMS-IX. 'Dit voorstel is heel schadelijk voor de belangrijke internationale positie van AMS-IX en de Nederlandse digitale infrastructuur. Een positie waarop de Nederlandse regering zelf op wil voortborduren: dit is tenslotte de sector waar de groei vandaan komt, ook in termen van hoogwaardige werkgelegenheid.'

Datacenter van Google. Beeld AP
Datacenter van Google.Beeld AP

Neutrale partij

AMS-IX is een onafhankelijke en neutrale partij. De aangesloten leden van de AMS-IX-vereniging bepalen het beleid. Volgens Goslings betekent de nieuwe wet de facto dat inlichtingendiensten straks in Amsterdam kunnen aankloppen om daar ongericht inlichtingen te verzamelen. Nu mogen ze dat niet. 'Deze ruimere bevoegdheden hebben de meeste omringende landen al', zegt VVD-Kamerlid Klaas Dijkhoff, 'maar met minder waarborgen. Ik vind dat we een goede balans hebben gevonden.'

Goslings: 'Dit is een fundamentele aantasting van onze integriteit.'

Als de AIVD iemand wil tappen, moet de dienst daarvoor nu naar de internetprovider waar die persoon geregistreerd is. Straks kan de dienst gebruikmaken van het platform van AMS-IX en daardoor bij al het verkeer van een internetprovider. Goslings: 'Het vereiste vertrouwen dat buitenlandse partijen nodig hebben om hier zaken te doen, valt door de voorgenomen plannen weg. Nederland zal zijn sleutelrol in het wereldwijde internet verliezen.'

In het begin van dit decennium goten beleidsmakers van Binnenlandse Zaken en Defensie de praktijk van toen in een nieuwe wet voor geheime diensten. Het moest het toonbeeld van transparantie worden. En dat was het in veel opzichten ook. In weinig andere Europese landen waren de bevoegdheden en beperkingen van inlichtingendiensten zo nauwkeurig omschreven als in Nederland. Maar de beleidsmakers maakten één cruciale fout.

Begin 2000 was de inschatting dat telecommunicatie vaker een weg door de lucht zou kiezen. In banen rond de aarde verschenen steeds meer satellieten die de communicatie via grondstations over de wereld transporteerden. Glasvezel was kostbaar en werd nog niet grootschalig gebruikt.

Minister Henk Kamp (R) van Economische Zaken wordt rondgeleid door directeur Martijn Kooiman (L) bij het Nederlandse internetknooppunt AMS-IX. Een groot deel van het internetverkeer met het buitenland en het internetverkeer tussen Nederlandse internetproviders verloopt via de Amsterdam Internet Exchange. Beeld anp
Minister Henk Kamp (R) van Economische Zaken wordt rondgeleid door directeur Martijn Kooiman (L) bij het Nederlandse internetknooppunt AMS-IX. Een groot deel van het internetverkeer met het buitenland en het internetverkeer tussen Nederlandse internetproviders verloopt via de Amsterdam Internet Exchange.Beeld anp

Satellietontvangers

Bovendien was vooral de militaire inlichtingendienst MIVD van oudsher zeer bedreven in het onderscheppen van diplomatieke berichten via de ether. De MIVD besloot in die tijd in te zetten op het vergroten van de capaciteit van satellietontvangers, in plaats van het tappen van glasvezelkabels. In het Friese Burum verrezen na 2004 moderne satellietontvangers; grote oren die naar de hemel luisteren.

Zo kwam het ook in de wet te staan. De diensten kregen de bevoegdheid om ongericht telecommunicatie uit de ether te onderscheppen. Het stond haaks op de technische ontwikkelingen van dat moment. Steeds vaker koos dataverkeer een weg via glasvezels. Een oud-MIVD'er zag rond 2005 hoe jarenlange diplomatieke doelwitten letterlijk van de radar verdwenen. Het leidde in de loop der jaren tot toenemende frustratie bij bewindslieden van de dienst.

Voormalig minister van Defensie Hans Hillen sprak er in 2012 in de Kamer over. Hij had het over 'spanning tussen de staatsveiligheid en onvoldoende wetgeving'. Ook de toezichthouder op de geheime diensten, de CTIVD, constateerde in 2011 dat wet en ontstane praktijk waren gaan knellen.

De opvolger van Hillen, Jeanine Hennis (VVD), was nog explicieter. In augustus 2013 zei zij dat de diensten 'blind en doof' werden door de wettelijke beperkingen uit 2002. Haar ongeduld was begrijpelijk: het was met name de MIVD die last had van de restricties. Een van hun belangrijkste taken is informatie verzamelen ten behoeve van de krijgsmacht in uitzendgebieden.

Een voorbeeld van de werkwijze van de MIVD is het verzamelen van inlichtingen over Somalië, ten behoeve van antipiraterijmissies waaraan ook Nederland deelneemt. Via Burum onderschept de MIVD miljoenen telefoongesprekken per maand van en naar Somalië. De kenmerken van die communicatie - zogeheten metadata, zoals tijdstip, duur en locatie van het telefoongesprek - slaat de dienst op.

Maar goede inlichtingen zijn niet langer enkel te halen uit de lucht. Smartphone, websitebezoeken, e-mail, voice-over-IP: allemaal kiest het een weg via glasvezelkabels. En dat maakt het drukke verkeersplein in Amsterdam een begeerlijke plek voor de diensten. Anders dan bij trans-Atlantische zeekabels zijn herkomst en bestemming van de communicatie veel duidelijker.

Een van de aangesloten bedrijven bij AMS-IX is bijvoorbeeld de mobiele tak van Etihad Etisalat Company uit Saoedi-Arabië. Klanten van Etisalat die via hun smartphone gebruikmaken van internet, sturen hun data onbedoeld via Amsterdam. Dat kan aantrekkelijk zijn voor de MIVD.

De realiteit is dat de diensten data nodig hebben om hun werk te doen, zegt Ronald Prins, directeur van ict-beveiligingsbedrijf Fox-IT. Zijn bedrijf werkt onder meer voor Nederlandse en buitenlandse inlichtingendiensten. Volgens hem hebben de leden van het Amsterdamse platform weinig alternatieven.

Transparantie

Het argument dat AMS-IX zijn neutrale positie dreigt te verliezen, noemt hij aannemelijk. 'Ik snap de angst. En daarom moeten inlichtingendiensten veel meer dan nu duidelijk maken wat ze willen doen. Tot in detail uitleggen wat er gaat gebeuren. Die transparantie is essentieel', zegt Prins, die in het kabinets- voorstel wel ziet dat de diensten zichzelf 'veel beperkingen opleggen' en dat de toegang tot kabels niet gebruikt zal worden voor 'massa-surveillance'.

Volgens Goslings is de noodzaak van de wet niettemin onvoldoende onderbouwd. Hij zegt dat enkele verontruste buitenlandse internet- en serviceproviders overwegen Amsterdam te verlaten als de wet aangenomen wordt. 'Dit lijkt mij een duidelijke indicatie van de ernstige schade die deze wet kan toebrengen.'

VVD-kamerlid Dijkhoff spreekt dat tegen. 'Als AMS-IX al zou moeten meewerken, dan is het niet aan een ongericht programma. Er komt geen centraal aftappunt waar we alles gaan binnenhalen. Daar hoeft niemand bang voor te zijn.'

De nieuwe mogelijkheden zijn volgens hem voor de AIVD en MIVD noodzakelijk om te kunnen zien wat er online gebeurt. 'Anders kun je de diensten net zo goed afbouwen.' Ook AMS-IX zou dat moeten erkennen, vindt hij. 'Ze moeten willen meewerken aan een veilig land, dan is ook in hun eigen belang.'

VVD-kamerlid Dijkhoff: 'er komt geen centraal aftappunt waar we alles gaan binnenhalen'. Beeld Martijn Beekman
VVD-kamerlid Dijkhoff: 'er komt geen centraal aftappunt waar we alles gaan binnenhalen'.Beeld Martijn Beekman
null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden