Verborgen tombes bij het graf van Toetanchamon?

Archeologische sensatie

En toen bleken er twee verborgen kamers te zijn bij het beroemde graf van kindfarao Toetanchamon. Wat zou daar zijn? Komende week maken de Egyptische autoriteiten meer bekend. De wildste, en controversiële, theorie: het is de langgezochte tombe van Nefertiti.

Het gouden begrafenismasker van de jonggestorven Toetanchamon Beeld Peter Lipton

Een van de meer omstreden beweringen van egyptoloog Nick Reeves is dat de muurschildering achter de tombe van Toetanchamon eigenlijk de uitvaart van Nefertiti uitbeeldt. Bepaalde details zouden daarop wijzen. Over koningin Nefertiti - van de fameuze buste - en haar familie is nog veel onduidelijk.

Hoogleraar egyptologie Olaf Kaper kan er nog steeds niet over uit. Het is toch onvoorstelbaar, zegt hij op zijn werkkamer in Leiden, verstopt in een labyrint van boekenkasten en gangen in het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten. Dat je dit nog meemaakt. In deze tijd. 'Het graf van Toetanchamon was al een van de grootste archeologische vondsten. En dan het idee dat die vondst nóg groter is. En dat niemand daaraan heeft gedacht. Dat we er gewoon al die tijd overheen hebben gekeken. Ik vind het absoluut sensationeel.'

Want het is echt waar, maakten Egyptische autoriteiten anderhalve week geleden bekend, nog wat officiëler dan men in november al deed: achter twee muren van de beroemde grafkamer van Toetanchamon zitten holtes. Met iets erin, blijkt uit scans. En ja, dat is zeer opmerkelijk, beamen zelfs de nuchterste wetenschappers. 'De ontdekking van de eeuw', zeggen ze in Egypte zelf, iets minder nuchter.

Tekst gaat door onder video.

'Ze-hebben-iets-geheimzinnigs-ontdekt'-nieuwtje

Dan te bedenken dat het afgelopen zomer begon als zomaar het zoveelste 'ze-hebben-iets-geheimzinnigs-ontdekt'-nieuwtje uit Egypte. Ieder jaar duiken er daarvan wel een paar op, als fata morgana's in de woestijn. Wilde kreten van een of andere avonturier op zoek naar media-aandacht, doorgaans. In de regel blijft het daarbij.

Maar met de doortimmerde paper die de Brits-Amerikaanse egyptoloog Nicholas Reeves in juli op zijn website plaatste loopt het anders. Reeves, een freelance-onderzoeker die kantoor houdt aan de Universiteit van Arizona, poneert daarin een ongelooflijke theorie. Toetanchamon zou niet in zomaar een graf liggen, maar bij zijn stiefmoeder Nefertiti in de gang. Nefertiti, de legendarische koningin uit de 14de eeuw voor Christus, wier graf en lichaam nog altijd zoek zijn. Verstopt achter de muren van de beroemde 'gouden kamer' die Howard Carter in 1922 blootlegde, zouden zich nog twee geheime ruimtes bevinden - en zou de tombe van Nefertiti zich uitstrekken. 'Carter had niet de technologie om achter de beschilderde muren te kijken', schrijft Reeves. 'Hij was zich er niet van bewust dat een nog belangrijkere ontdekking centimeters van hem af lag.'

Een serieus te nemen wetenschapper, die Nick Reeves, zeggen egyptologen die hem kennen. 'Hij is een goede vriend van me. Ik weet hoe hij denkt', zegt de Groningse egyptoloog Jaap van Dijk. 'Nick is heel enthousiast, en minder voorzichtig dan ik zelf zou zijn. Maar hij kent de materie goed, heeft een belangrijk boek geschreven over het Dal der Koningen en is kunsthistorisch uitstekend onderlegd.'

Toetanchamons grafkamer, met de westelijke en noordelijke muur waar alles om draait Beeld EPA

'Als het klopt, is het sensationeel'

Janko Duinker van egyptologiestichting Huis van Horus sprak Reeves op een bijeenkomst in Rome: 'Hij zei eens: als ik het mis heb, heb ik het mis. Maar als het klopt, is het sensationeel.'

Voor Reeves begon het allemaal toen hij de gedetailleerde computerscans bekeek die een stichting genaamd Factum Arte eerder van de tombe van Toet maakte. Het graf is na een eeuw toerisme zodanig aangetast door vocht, dat men een exacte replica wil bouwen. En de scans vormen het vertrekpunt.

Maar wat is dat nou? Op de westelijke muur - zeg maar: aan Toetanchamons hoofdeinde - zijn vage lijnen zichtbaar. Een deurpost, lijkt het wel. Ook op de achterwand zitten rechte strepen en beschadigingen. Minder duidelijk, maar toch. Alsof ook daar een oude doorgang zit.

Twee verborgen kamers met nog meer grafgiften misschien? Daarvoor is iets te zeggen, vindt Kaper: op de inboedellijst van Toetanchamons graf ontbreken spullen. 'Zoals de koningskronen, die zijn nooit teruggevonden. En de beeldjes van de onderwerelddemonen, nodig om toegang te verkrijgen tot de onderwereld. In andere, geplunderde graven vind je daarvan op zijn minst restjes terug.'

Verstoppen

Duinker weet het zo net nog niet. 'Wat zouden ze daar in godsnaam nog achter de muur hebben willen verstoppen, als je de sarcofaag al hebt?' Bovendien is het niet gebruikelijk dat men voorraadkamers verstopte, legt Van Dijk uit. Verhulde deuropeningen komen in Egyptische graven wel voor, maar in de regel in combinatie met een diepe put er vlak voor, bedoeld om grafrovers te weren.

Het is ook altijd weer wat, met graf KV-62, zoals de tombe van Toet officieel heet. Een raar graf, dat vonden egyptologen altijd al. Krap, voor een farao. Met minder kamers voor grafgiften dan je zou verwachten. En dan ook nog eens zo volgestouwd met spullen, dat je er je kont niet kunt keren. 'Alleen al om die reden is het in niemand opgekomen dat er wel eens meer kamers zouden kunnen zijn', zegt Kaper.

Ze zullen hem wel gewoon in een te krap graf hebben gestopt, was altijd de gedachte. De kindfarao Toetanchamon stierf in het jaar 1323 voor Christus immers jong en onverwacht, op zijn 19de, vermoedelijk aan de gevolgen van malaria of wondinfectie. Een graf was nog niet klaar. Uit alles spreekt dat de begrafenis geïmproviseerd was. Zo'n 80 procent van de grafgiften bestaat uit tweedehandsjes uit andere graven, en kennelijk had men een privégraf van iemand anders opgeëist: even wat extra kamers uithakken, klaar.

Beeld VkGraph

Controversiële wending

En daar neemt de theorie van Reeves zijn controversiële wending. Volgens hem is men uitgeweken naar een ander bestaand graf - dat van Nefertiti. Ze zouden het graf van Toetanchamon letterlijk hebben uitgehakt bij zijn stiefmoeder in de gang. 'Typisch Reeves', vindt Van Dijk. 'Om er zo'n hele theorie omheen te hangen.'

De aanwijzingen die Reeves aanvoert zijn op het eerste gezicht intrigerend. Zo heeft het graf na binnenkomst een bocht naar rechts, kenmerkend voor een damesgraf, meent hij. En dan zijn er de muurschilderingen. De achterwand is met andere methodes beschilderd dan de rest, bleek al uit eerder onderzoek. Kennelijk zat de schildering er al vóór Toetanchamon, aldus Reeves. De overledene die er wordt afgebeeld, zou in werkelijkheid Nefertiti zijn.

Dat gaat andere egyptologen te ver. Misschien zijn de muren gewoon door twee verschillende ploegen werklui beschilderd. En de Egyptenaren tekenden nu niet direct fotorealistisch: dat zo'n gezicht op Nefertiti lijkt, het zal wel. 'Echt jammer dat hij Nefertiti erbij haalt', vindt Kaper zelfs. 'Het nieuws is dat er twee extra kamers van Toetanchamon liggen. Een tombe van Nefertiti is daar echt zó onwaarschijnlijk.'

Wankele argumenten

Susanne Bickel van de Universiteit van Basel, wereldautoriteit op het gebied van de koningsvallei, deelt die opvatting. 'Dat er extra ruimtes zijn in KV-62 lijkt zo goed als zeker. Een graf, of goederen van Toetanchamon, is ook aannemelijk', zegt ze desgevraagd. 'Maar de argumenten voor zijn hypothese dat Nefertiti degene was die hier oorspronkelijk lag, vind ik erg wankel.'

Want neem Toetanchamons grafgiften. Veel daarvan komen uit het graf van Nefertiti, weten experts inmiddels. 'Zou Nefertiti dus achter die muur liggen zonder inboedel? Dat lijkt me stug', zegt Van Dijk. Een denkfout van Reeves, vindt ook Kaper: hoe kan Nefertiti achter een al eerder beschilderde muur liggen, en haar spullen ervóór? Waarschijnlijker lijkt het hem dat de inboedel ergens anders vandaan kwam en via omwegen in Toets tombe belandde.

Bovendien: Nefertiti had al een tombe, zegt Van Dijk. Hoewel niemand weet waar ze uiteindelijk is begraven, stond haar graf naar men aanneemt klaar in Amarna, de nieuwe hoofdstad die haar man Achnaton ruim 200 kilometer noordelijker stichtte. Zelf denkt Van Dijk dat het graf waarin Toetanchamon zit iets heel anders is: de tombe van Toets opvolger Eje, die in aanbouw was. 'Dat er achter die muren gewoon een paar onvoltooide ruimtes zitten, lijkt me het meest logisch.' Eje zelf werd later elders begraven.

Een van de meer omstreden beweringen van egyptoloog Nick Reeves is dat de muurschildering achter de tombe van Toetanchamon eigenlijk de uitvaart van Nefertiti uitbeeldt. Bepaalde details zouden daarop wijzen. Beeld Factum Arte

Metallische en organische substanties

Intussen zwelt de belangstelling aan, zeker nadat een Japanse onderzoeker genaamd Hirokatsu Watanabe met grondradar had vastgesteld dat er achter de muren inderdaad holtes zitten. Opnieuw lijkt dat écht waar, zo bleek anderhalve week geleden bij de officiële presentatie. Sterker nog, de radar heeft niet alleen holtes gezien, maar ook - de Egyptische minister van Antiquiteiten zei het omzichtig - 'metallische en organische substanties'.

Van Dijk schiet in de lach: 'Dat vond ik fraai uitgedrukt. Je denkt meteen aan gouden maskers en mummies. Terwijl het ook om een dooie vleermuis en een verloren beitel kan gaan.' Ach, het hoort er een beetje bij, weet Van Dijk, die zelf veel veldwerk deed in het Dal der Koningen. Het toerisme, hè? En het geld: 'Nick is zelfstandig egyptoloog. Als je onderzoek wilt doen, heb je geld nodig, en dus moet je aandacht genereren. Dat is hem zeker toevertrouwd.'

Minder geheimzinnig zijn de verborgen ruimtes er niet om. Kaper hoopt stiekem op een verborgen bibliotheek. 'In de tombe van Toetanchamon ontbreekt een dodenboek. En er staan sowieso weinig inscripties op de muren, dus waarom zouden er achter die muur geen papyrussen liggen?' En hoewel Duinker 'niet zo gelooft' dat het graf van Nefertiti is ontdekt, hoopt hij er stiekem wel op. 'Het zou de ontdekking van de eeuw zijn, ook als het onttakeld is.'

Je zou zeggen: pak een boor en maak een gaatje. En dat zal uiteindelijk ook gebeuren, verwacht Kaper. 'Maar ze lijken de tijd te nemen. Gelukkig maar. Je moet zo goed mogelijk weten waaraan je begint, en een gedegen onderzoeksteam van archeologen en conservatoren samenstellen. Carter deed er destijds tien jaar over om de tombe van Toetanchamon te ontruimen. En tegenwoordig zou je er langer over doen.'

Reeves en de holle beelden

Nick Reeves mag dan een gerespecteerd egyptoloog zijn, dertig jaar geleden ging hij toch even de mist in met een andere geheimzinnige holte. De Brit opperde toen dat de nooit gevonden papyrusrollen van Toetanchamon misschien te vinden zijn in de 'wachterbeelden' die de ingang van de tombe markeerden. Bij sommige andere graven was dat ook het geval. Maar helaas: de beelden van Toet zijn massief, wees röntgenonderzoek uit.

Historische kennis

Wat er op het spel staat, is immers niet alleen het toerisme, maar vooral ook historische kennis, vindt Kaper. 'De manier waarop voorwerpen zijn neergelegd, of er bepaalde oliën zijn geplengd of rituelen zijn uitgevoerd, wat voor voedsel men destijds heeft achtergelaten; met moderne moleculaire technieken kun je dat allemaal achterhalen.'

Egypte heeft nieuwe radarspecialisten opgetrommeld om de metingen deze week met meer precisie te herhalen. Ook de dikte van de wanden moet dan blijken. Reeves wil niet op vragen ingaan: de egyptoloog blijkt ingemetseld achter een muur van woordvoerders.

De nieuwe data zijn in elk geval 'veelbelovend en in overeenstemming met zijn theorieën', laat een van hen weten. De volgende persconferentie staat gepland voor vrijdag - in Egypte is het fenomeen 1-aprilgrappen kennelijk minder bekend.

Of het nu de tombe van Nefertiti is, extra grafkamers of iets heel anders - de Egyptische goudkoorts is in jaren niet zo hoog opgelopen. Nu maar hopen dat de verzamelde wereldpers straks niet oog in oog staat met een verbaasde vleermuis in zomaar een loze ruimte.

Een soort Angela Merkel met de looks van Rihanna moet ze zijn geweest: standvastig en capabel, maar ook betoverend mooi. Toch heeft Nefertiti haar roem vooral te danken aan haar in 1912 opgegraven buste, te bezichtigen in een aparte zaal van het Egyptisch museum in Berlijn: een van de mooiste en meest iconische kunstvoorwerpen uit de Egyptische oudheid.

Veel onduidelijkheid

Koningin Nefertiti regeerde in de hoogtijdagen van het oude Egypte, van ongeveer 1351 tot 1333 voor Christus, als belangrijkste echtgenote van Achnaton, de koning die de religie probeerde om te vormen van polytheïsme tot een godsdienst met één god, de zonnegod Aton. Experts denken dat Nefertiti na de dood van haar man nog een tijdje doorregeerde, maar zeker is dat niet.

Ondanks allerlei recent dna-onderzoek op mummies is er nog veel onduidelijk over haar familie. Men vermoedt dat Nefertiti de stiefmoeder was van Toetanchamon, die weer een kind zou zijn van Achnaton en, naar men denkt, een van zijn nichten of zelfs zijn zus. Toetanchamon, een ziekelijke jongen met een kromme rug en een stok om zijn misvormde voet te steunen, werd al als 9- of 10-jarige farao en overleed jong, op 18- of 19-jarige leeftijd.

Een raadsel is wat er is gebeurd met de overblijfselen van Nefertiti. Eén theorie is dat ze de zogeheten 'jonge vrouw' is, een raadselachtige mummie die in 1898 werd opgegraven in het Dal der Koningen, maar zeker is dat allerminst.

Telt u eens de armslagen in bovenstaand stuk - zelf komen we op negen - en u begrijpt waarom egyptologen er veel aan gelegen is meer informatie over Nefertiti te vinden. Een graftombe, al dan niet met mummie, zou een sensatie zijn.

De mondhoek van de dode heeft een plooi omlaag die ook zichtbaar is op afbeeldingen van Nefertiti. Dat zou aangeven dat de overledene die hier ligt Nefertiti is.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.