Veel gepraat gaf taal haar oevers

Pas toen de mens heel veel onderwerpen te bespreken had, gaf hij structuur aan zijn taal: de grammatica. Drie biologen zochten uit hoeveel nodig was....

ZELFS OP HET gebied van communicatie onderscheiden mensen zich niet fundamenteel van andere beesten. Ook veel dieren houden er een soort taal op na om soortgenoten in te lichten. Pas op een hoger plan vallen twee grote verschillen op. Mensen communiceren over veel meer onderwerpen dan dieren. En dankzij een grammatica kunnen ze uit losse woorden een oneindig aantal boodschappen genereren.

Hoe is die enorme voorsprong van de menselijke communicatie op die van dieren ontstaan, vragen onderzoekers zich af. In Nature van deze week geven de mathematisch biologen Martin Nowak, Joshua Plotkin en Vincent Jansen, werkzaam in Amerika en Engeland, een begin van een verklaring. Ze gebruiken speltheorieën die in de wiskunde en logica beproefd zijn, om aannemelijk te maken dat complexe mensentaal is geëvolueerd uit eenvoudige communicatiesystemen.

Tot ver in de jaren tachtig werd de verklaring voor de superioriteit van de menselijke communicatie gezocht - onder leiding van de Amerikaanse taalkundige Noam Chomsky - in een uniek, aangeboren taalvermogen. Dat zou zich alleen schuilhouden in de menselijke hersenen. Hoe anders liet zich verklaren dat elke pasgeborene in staat is elke taal te leren. Een universele grammatica, een regelsysteem waarmee elke zin in elke taal is te ontleden, was het vastliggend stramien dat werd ingevuld met behulp van dat aangeboren taalvermogen.

Twijfel aan die gedachtengang geldt heden ten dage niet de universele grammatica. Maar de vraag is hoe mensen er ooit toe zijn gekomen zo'n grammatica te ontwikkelen. Het antwoord wordt gezocht in de geleidelijke evolutie van een communicatiesysteem dat ooit sterk leek op veel dierentalen.

Dierlijke communicatie, constateren Nowak, Plotkin en Jansen, is niet grammaticaal. Er zijn uitroepen, bedoeld om te waarschuwen of af te schrikken. Sommige dieren gebruiken een steeds herhaald signaal, om de locatie van bijvoorbeeld eten aan te duiden. En er is langdurige klankvariatie, zoals vogelgezang.

Vanuit een soortgelijke basiscommunicatie is volgens de schrijvers mensentaal geëvolueerd. Een systeem om structuur aan te brengen, een grammatica, ontstond toen mensen over steeds meer onderwerpen complexe mededelingen gingen doen. Om een bewijsvoering te geven voor deze gedachtengang, vullen de mathematisch biologen wiskundige formules uit de speltheorie in met taalkundige gegevens. Ze berekenen hoe vaak over een begrip minimaal moet worden gepraat - en hoeveel mensen dit begrip moeten leren - voordat het wordt opgenomen in de lijst van onderwerpen. Haalt het die drempelwaarde niet, dan is het geen blijvertje.

Gaandeweg heeft een enorme hoeveelheid gespreksonderwerpen die drempelwaarde gehaald. Om die onderwerpen te kunnen bespreken, is het handiger een systeem te hebben dat een logische ordening tussen de onderwerpen aanbrengt, dan om zonder zo'n grammatica losse begrippen te roepen.

Nowak, Plotkin en Jansen proberen te berekenen bij hoeveel begrippen een betekenisbepalende woordvolgorde ontstaat. Daartoe is een minimaal aantal te bespreken onderwerpen nodig. Volgens deze theorie hadden sommige dierentalen best kunnen komen tot een grammatica, ware het niet dat de 'sprekers' nooit zoveel verschillende onderwerpen te bepraten hadden dat een grammatica de communicatie efficiënter maakte.

In zo'n logisch communicatiesysteem moeten woorden van een functie worden voorzien, het ene woord wordt een zelfstandig naamwoord en het andere een werkwoord. En de woordvolgorde moet 'hond bijt man' duidelijk onderscheiden van 'man bijt hond'.

Met het zo ontstane gereedschap, een zinsbouw, kan vervolgens elk begrip worden gecombineerd met alle andere. Een grammatica evolueert dus uit het schikken van begrippen die iedereen in de gemeenschap uit het hoofd heeft geleerd. Hoezo: aangeboren taalvermogen? Gewoon begrip na begrip leren. En omdat dat er te veel werden, hebben we een systeem ontwikkeld om ze logisch te rangschikken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden