Van kolossale inktvissen tot hengelaarsvissen; de diepzee is een groot mysterie

Op sommige plekken is de biodiversiteit groter dan in een tropisch regenwoud, en dat terwijl levensvormen het er zonder licht moeten doen en onder extreme druk en kou leven: de diepzee. Onlangs werd de angstaanjagende zwarte hengelaarsvis voor het eerst in levenden lijve gefilmd. Volgens diepzeebioloog Erik Dücker is er nog veel meer te vinden in de diepte.

De zwarte hengelaarsvis op een still uit de video van de Amerikaanse wetenschappers. Beeld Youtube

Lang voordat de zwarte hengelaarsvis voor het eerst in zijn natuurlijke habitat werd gefilmd, figureerde hij in 2003 al prominent in de animatiefilm Finding Nemo. Vorige week maandag - ruim elf jaar na zijn Hollywooddebuut - filmden Amerikaanse wetenschappers het dier voor de kust van Californië, op een diepte van bijna 600 meter.

De vis staat bekend om zijn permanent opengesperde bek vol punttanden en heeft net als collega-diepzeehengelaarsvissen een lantaarn op zijn neus om prooien aan te trekken. Wat er verder over de zwarte hengelaarsvis bekend is, doet eerder denken aan buitenaards wezens dan aan een zeedier.

Zo zijn de mannetjes verkapte parasieten. Ze bijten zich vast in vrouwtjes, waarna hun weefsels aan elkaar groeien. In ruil voor sperma houdt het vrouwtje het mannetje in leven. Wetenschappers hebben eens een vrouwtje gevangen, die met de gemiddelde grote van een honkbal flink wat groter zijn dan de mannetjes, met liefst elf mannetjes aan haar lichaam.

Bekijk hieronder de beelden van de zwarte hengelaarsvis. Tekst loopt door na het filmpje.

De zwarte hengelaarsvis uit Finding Nemo. Beeld Screenshot

Lichtgevende vissen

Het zijn precies de wonderlijke aspecten van de diepzee die Erik Dücker fascineren. Dücker promoveerde in september aan de Radboud Universiteit in Nijmegen met zijn proefschrift over de ontwikkeling van de diepzeebiologie.

Als voorbeeld van de aantrekkingskracht van de diepzee refereert hij aan de verwondering van een van de eerste diepzeepionieren; de Amerikaanse bioloog William Beebe. Hij daalde in 1934 in een stalen bol af naar het onbekende. Volgens Dücker wist Beebe wel van het bestaan van bioluminescentie in de diepzee af, oftewel lichtgevende vissen, maar was alsnog met stomheid geslagen toen hij dat met eigen ogen zag.

Dücker: 'Ik heb voor mijn onderzoek zijn verslag gelezen van die duik en op een gegeven moment schrijft hij voortdurend dezelfde zinnen op, omdat hij niet kan geloven hoe prachtig het is'.

Het ongewone in de diepzee verwondert. Dat het eerste bewegende beeld van de zwarte hengelaarsvis opwinding veroorzaakt binnen en buiten de wetenschap, begrijpt Dücker daarom wel.

Beebe (links) met de stalen bol waarin hij de diepzee verkende. Beeld Wikimedia, U.S. Federal Government (National Oceanic and Atmospheric Administration)

Spookvis

Zelf heeft hij een ander diepzeedier als persoonlijke favoriet. Hij noemt de spookvis, die in 2009 voor het eerst werd gefilmd op enkele kilometers diepte in de Atlantische Oceaan. De vis heeft een doorzichtige kop, waardoor zijn hersenen als een soort piloot in een cockpit zichtbaar zijn. Daarnaast heeft de vis zijn ogen op de bovenkant van zijn kop zitten, maar kan hij die ook naar voren kantelen.

Dücker benadrukt dat er nog veel meer soortgelijke wezens te documenteren zijn, aangezien nog maar een fractie van de diepzeewereld in kaart is gebracht. Diepzeeonderzoekers ontdekken bij elke duik nieuwe diersoorten, zegt de bioloog.

Voornamelijk rond walviskarkassen krioelt het van dieren in de diepzee, zegt Dücker. 'Dan ontstaat er een tijdelijk ecosysteem, waarin elk dier zijn eigen niche heeft. Sommigen zijn gespecialiseerd in het eten van bot, een ander eet het slijm en weer een ander het vlees. Er blijft niets van zo'n karkas over.'

Dergelijke zaken zijn bekend omdat de walviskarkassen op de bodem belanden en diepzeeonderzoek zich voornamelijk afspeelt op diezelfde zeebodem, vanwege de zoektocht naar nieuwe voorraden fossiele brandstoffen en mineralen. Het water daarboven is voor het grootste gedeelte nog een mysterie, zegt Dücker. Veel dieren zwemmen daardoor letterlijk nog onder de radar van de wetenschap. En dat zijn niet alleen kleine vissen.

Een spookvis. Beeld Still

Kolossale inktvissen

Dücker noemt als voorbeeld de speurtocht naar de reuzeninktvis. Na ruim honderd duiktochten en meer dan 400 uren in een onderzeeër lukte het Japanse wetenschappers, samen met een filmploeg van Discovery Channel, begin 2013 het zeedier voor het eerst 'live' waar te nemen in de diepzee.

'Die lange zoektocht is exemplarisch voor hoe weinig we weten van de diepzee', stelt Dücker. 'We weten namelijk dat er heel veel reuzeninktvissen in de oceanen rondzwemmen, omdat ze regelmatig in de magen van potvissen worden gevonden. We kunnen die dieren, soms wel tien meter groot, alleen zelf niet vinden.'

Wel verwacht Dücker dat in de nabije toekomst vaker bewegende beelden van voorheen nooit vastgelegde diepzeedieren binnendruppelen, zoals de zwarte hengelaarsvis. Technologie is in dat proces een belangrijke katalysator, aldus Dücker. Hij legt uit: 'Diepzeeonderzoek is duur. Het kost 30 duizend euro per dag om met een bemande onderzeeër te duiken, maar tegenwoordig zie je steeds meer onbemande robots de zee verkennen, wat veiliger en goedkoper is. Ook worden de lenzen van onderwatercamera's steeds beter.'

Of er nog onontdekte diepzeemonsters lonken in de diepte? Dücker sluit het niet uit. 'Er is bijvoorbeeld nog een grotere variant van de reuzeninktvis, de kolossale inktvis, die wel 14 meter kan worden', zegt hij. 'Daar zijn vijf exemplaren van gevonden, maar verder weten we er helemaal niets van. Het is dan niet ondenkbaar dat er nog compleet onbekende dieren van bijvoorbeeld 'maar' drie meter rondzwemmen.'

Een dode kolossale inktvis wordt aan boord getakeld van een schip in de buurt van Nieuw-Zeeland, in 2007. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden