Van haring tot Hollandse Nieuwe

Aangespoord door dierenbeschermers worden maatregelen genomen om vissen op een minder pijnlijke wijze te doden. Maar óf ze pijn kunnen lijden, is nog altijd inzet van hoogoplopend debat.

Cor Speksnijder
Een haringverwerkingsbedrijf in Scheveningen, waar vissen worden verwerkt voor consumptie. Beeld anp
Een haringverwerkingsbedrijf in Scheveningen, waar vissen worden verwerkt voor consumptie.Beeld anp

Hoe zielig zijn ze? De haring die eindigt als Hollandse Nieuwe. De snoek die met een haak uit de sloot wordt gerukt. De paling die langzaam sterft in een zoutbad.

Lijden deze dieren pijn? Vraag het een dierenbeschermer en hij zal waarschijnlijk bevestigend antwoorden. Vraag het een (sport)visser of iemand uit de viswerkende industrie en de kans is groot dat hij zal ontkennen of zal zeggen dat hij het niet weet. De partijen staan tegenover elkaar in een debat dat soms een venijnig karakter krijgt en wordt belast door ideologische motieven en economische belangen. Ook vis kan oorlog zijn.

In Nederland worden stappen gezet om vis op enigszins beschaafde manier geschikt te maken voor consumptie. Het onverdoofd doden van paling in een zoutbad is verboden. Voor andere soorten kweekvis, zoals meerval en snoekbaars, is bedwelmingsapparatuur beschikbaar of op komst. Er loopt een onderzoek naar mogelijkheden om tong, schol en schar op vissersschepen een stroomstoot te geven.

Nederland heeft 'hoge dierenwelzijnsambities', schreef staatssecretaris Sharon Dijksma van Economische Zaken onlangs in een brief aan de Tweede Kamer. Ze reageerde op een oproep van Wakker Dier om een eind te maken aan het onverdoofd doden van vissen, gekweekt en op zee gevangen. Hoe zinvol is dat? Welke bewijzen zijn er dat vissen pijn kunnen voelen? Welke voor het tegendeel?

Haring is lekker en gezond, maar hoeveel heeft een vis geleden voordat hij stierf? Beeld anp
Haring is lekker en gezond, maar hoeveel heeft een vis geleden voordat hij stierf?Beeld anp
null Beeld  Izaak Besuijen
Beeld Izaak Besuijen

De vis verdeelt niet alleen de borreltafel, maar ook de wetenschap. Het idee dat vissen pijn kunnen voelen heeft in wetenschappelijke kring voor- en tegenstanders. De centrale vraag is of vissen zijn uitgerust met een neurologisch systeem voor pijnwaarneming en pijnverwerking. Als ze dat niet hebben, kunnen ze geen pijn ervaren.

Het brein van vissen is anders dan dat van zoogdieren. Vissen hebben geen prefrontale cortex, het deel van de hersenen van zoogdieren dat emotie en pijn regelt. Er zijn wetenschappers die menen dat vissen zonder prefrontale cortex onmogelijk pijn kunnen voelen. Anderen bestrijden dit.

Weefselbeschadiging

Een van de onderzoekers die ontkennen dat vissen pijn kunnen voelen is de Australische neurobioloog Brian Key van de Universiteit van Queensland. Hij klinkt stellig over de telefoon: 'Vissen hebben de neuro-architectuur niet om pijn waar te nemen. Vergelijk het met een computer: de hardware is er niet om de software op te laten draaien.'

De Canadese bioloog Steven Cooke van de Carleton University in Ottawa valt hem bij. 'Vissen beschikken over nociceptie, het vermogen om weefselbeschadiging en schadelijke prikkels neuraal te verwerken. Ze hebben zenuwreceptoren waarmee ze veranderingen in de omgeving kunnen waarnemen die (potentieel) schadelijk zijn. Maar dat wil niet zeggen dat ze bewust pijn kunnen ervaren.'

Neurobioloog Ruud van den Bos, van de Radboud Universiteit in Nijmegen, denkt daar anders over. Volgens hem zijn in vissenhersenen structuren gevonden die een rol spelen bij emoties. 'Je kunt het brein van een vis niet vergelijken met dat van een zoogdier. Het is anders georganiseerd, minder gedifferentieerd.

Alternatieve verklaringen

'Dat neemt niet weg dat bij vissen hersengebieden zijn aan te wijzen die functioneel vergelijkbaar zijn met de cortex bij zoogdieren. Uit onderzoek komt een gebied aan de bovenkant van de hersenen naar voren - het centrale deel van het zogeheten dorsale pallium - dat functioneel vergelijkbaar lijkt met wat de cortex is bij zoogdieren.'

Dat de 'machinerie' voor pijnbeleving aanwezig lijkt, levert nog niet het bewijs dat vissen pijn kunnen voelen. Van den Bos: 'De experimenten die tot nu toe zijn gedaan hebben niet onomstotelijk aangetoond dat de machinerie en pijnervaring van de vis één op één samenvallen. Ze lijken aan te geven aan dat vissen inderdaad pijn kunnen voelen, maar ze zijn nog verre van beslissend. Er zijn nog te veel alternatieve verklaringen mogelijk.'

Dat vissen pijn ervaren is af te leiden uit hun gedrag, zegt biochemicus Hans van de Vis, onderzoeker bij het instituut Imares van Wageningen UR. De emotionele staat van het dier kan worden afgelezen aan zijn doen en laten. Een voorbeeld: zebravissen geven van nature de voorkeur aan een met planten, zand en steentjes verrijkte omgeving boven een kale, lichte omgeving.

Als tijdens een experiment een pijnstillend middel in het water van een kale, hel verlichte tank wordt opgelost, blijkt dat vissen die zijn geïnjecteerd met azijnzuur de kale omgeving met pijnstiller verkiezen boven de verrijkte omgeving zonder. 'Dit laat zien dat het dier ongerief ervaart', aldus van de Vis.

Haak in de bek

Voor Cooke en Key is dit geen bewijs. Vissen reageren met een reflex op beschadigingen van hun weefsel, hitte, druk of chemische prikkels, zeggen zij. Key: 'Vissen hebben de architectuur voor een reflexmatige motorische respons op kwalijke prikkels. Een reactie op schadelijke prikkels stelt het dier in staat om te vluchten als dat nodig is. Dit zijn reflexen om te overleven, het is een respons op onbewust niveau. Gedrag zonder gevoel.'

Vissen voelen volgens Key geen pijn bij een elektrische schok of een haak in hun bek. 'Fysiek reageren ze op zulke dingen en proberen ze te ontsnappen. Maar dat doen ze instinctief. Als je het voorste deel van de hersenen - waar pijn bewust zou moeten worden gevoeld - bij een vis weghaalt, zal het dier nog steeds instinctief vluchten voor een elektrische schok.'

Reacties bij vissen gaan verder dan reflexen, werpt Gert Flik tegen. Volgens de hoogleraar dierfysiologie aan de Radboud Universiteit kan bij een vis aangeleerd gedrag, waarvoor cognitieve vaardigheden nodig zijn, worden beïnvloed met een pijnlijke ervaring. 'We hebben aanwijzingen dat je gedrag dat samenhangt met leren, geheugen en een vorm van bewustzijn kunt beïnvloeden door pijn. Dan mag worden verondersteld dat de gedragsverandering meer inhoudt dan een reflexmatige reactie.'

Afkeer

Ter ondersteuning van die stelling verwijst Flik naar een experiment met een vis die in een bassin kan kiezen tussen een wit en een zwart compartiment. Van nature zal het dier opteren voor het donkere gedeelte, maar als het daar naartoe gaat krijgt het een schok. Het leert vrij snel in het witte deel te blijven. Als een stukje van een vin wordt afgeknipt blijkt dat het dier langzamer leert en vaker teruggaat naar de plek waar het een schok krijgt. 'Dit geeft aan dat het dier ontregeld is en last heeft van de aangebrachte schade', zegt Flik.

Bij een vergelijkbaar experiment zijn regenboogforellen onder de huid ingespoten met een zoutoplossing of azijn. In het aquarium werd bij de dieren een nieuw voorwerp - een toren van lego - geplaatst. Forellen reageren gewoonlijk wantrouwig op veranderingen.

De dieren met de zoutoplossing - minder onaangenaam dan azijn - bleven uit de buurt van de toren en die met het azijn letten er minder op. Volgens degenen die dit experiment uitvoerden is dat een teken dat het azijn de vissen pijn deed en afleidde. Nadat de dieren een pijnstiller - een kleine hoeveelheid morfine - toegediend hadden gekregen, keerde hun afkeer van het nieuwe voorwerp terug.

Pijnleed

De reactie van vissen is gevarieerd en complex, zegt Flik. Ze slaan informatie op en kunnen die informatie later oproepen. 'Dat maakt dat je kunt zeggen: die vis weet waarschijnlijk dat die prikkel ook echt kwalijk is.'

Bob Bermond laat zich niet overtuigen. De aan de Universiteit van Amsterdam verbonden biologisch psycholoog schreef verscheidene wetenschappelijke artikelen waarin hij beargumenteert dat vissen geen pijn kunnen voelen. Ook hij meent dat hiervoor een prefrontale cortex nodig is.

Dit blijkt volgens hem uit het gedrag van mensen met letsel aan dit deel van het brein. 'Zij kunnen pijnprikkels nog wel registreren, maar ervaren het niet meer als pijnleed.' Bermond stelt bovendien dat pijnbeleving van vissen niet mogelijk is omdat ze geen of te weinig zenuwbanen hebben die schadelijke prikkels doorgeven aan de hersenen, de zogeheten C-banen.

De reacties van vissen in de genoemde experimenten vallen wat hem betreft in de categorie onbewust gedrag. 'Emotioneel gedrag en fysiologische responsen zijn niet noodzakelijkerwijs gekoppeld aan pijnervaring. Als je een emotionele stimulus toevoegt kun je verwachten dat het gedrag verandert, want dan breng je emotioneel gedrag op gang.'

Maar is dat een bewijs voor bewuste pijnbeleving? Nee.' Een dier is te conditioneren zonder dat het er weet van heeft, stelt Bermond. Ook bij mensen lukt conditionering het snelst als het onbewust gebeurt. 'Conditionering wordt geregeld door primitieve leermechanismen.'

Voor het beslechten van de slepende pijndiscussie heeft Ruud van den Bos zijn hoop gevestigd op nieuwe technieken, waarmee beter in het brein van de vis kan worden gekeken. 'Wetenschappers graven zich in op basis van beschikbare informatie. De klassieke neuro-anatomie heeft ons, na het bereiken van een bepaald niveau, niet veel verder geholpen.

'Nu hebben we nieuwe middelen om de zoektocht voort te zetten. Ik verwacht dat we de komende vijf tot tien jaar een enorme sprong zullen maken. In plaats van elkaar te bestrijden, moeten we samen experimenten bedenken die eenduidige bewijzen opleveren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden