Van God en de wereld los

De vijftienjarige Ada slijt in relatieve eenzaamheid haar dagen op school. Ze is een briljante leerlinge en een scherp denker die de geföhnde, opgetutte pubermeisjes in haar klas geregeld op hun nummer zet....

De roman waarin ze figureert, Spieltrieb, speelt in het heden, een tijd waarin volgens auteur Juli Zeh moraal, menselijkheid en rechtvaardigheid niet meer lijken te gelden en het pragmatisme allesbepalend is geworden. Zonder een algemeen geldend waardensysteem valt de mens terug op individuele waarden. Zeh speelt in haar roman met de gevolgen daarvan.

Er komt een einde aan Ada's bestaan als Einzelgänger zodra Alev in haar klas komt. Alev groeide op in Duitsland, Oostenrijk, Irak, de Verenigde Staten en Bosnië-Herzegovina. Zijn hobby's zijn nadenken, atheïsme en softdrugs. Tussen Ada en hem ontwikkelt zich een bizarre relatie die draait om macht en vooral om spel, want Alev is een echte speler. Hij vindt dat de mens alleen in het spel echte vrijheid heeft, omdat voor alle deelnemers dezelfde regels gelden, wat automatisch gelijkheid met zich meebrengt. 'De behoefte om te spelen vervangt de religie, beheerst de beurs, de politiek, de rechtszalen, de wereld van de pers, en houdt ons sinds de dood van God mentaal in leven.'

Gedachte-experimenten bevredigen Alev niet meer, hij wil samen met Ada een echt spel spelen. De hoofdspelers zijn hijzelf, Ada en de Poolse sportleraar Smutek, wiens naam droefheid betekent. Alev kent een aantal teksten uit zijn hoofd: Schillers Lied van de klok, Ovidius' Metamorphosen en paragraaf 174, lid 1, nr. 1 van het Duitse Wetboek van strafrecht. Dit artikel gaat over seks door volwassenen met minderjarigen onder de zestien. Als Ada Smutek in de gymzaal verleidt, maakt Alev seksfoto's die hij op de website van de school dreigt te publiceren.

Elke week wordt Smutek naar de gymzaal gedirigeerd. Door zijn Oost-Europese achtergrond kijkt hij anders tegen de wereld aan dan de onverschillige Alev en Ada. Zij vinden dat hij moet leren dat idealen en gevoelens niets waard zijn. Wie het spel gaat winnen is een vraag die de lezer lang in spanning houdt en die een levendig intellectueel vermaak met zich meebrengt. Volgens de speltheorie kunnen meespelers ook regels veranderen, wat tot een onvoorspelbaar resultaat kan leiden.

De gebeurtenissen die door het spel in werking worden gezet, leiden uiteindelijk tot een rechtszaak. Ada houdt daar een uitgebreid pleidooi ten overstaan van een rechter die ook wel 'de koude Sophie' wordt genoemd. Ada maakt haar duidelijk dat in deze zaak begrippen als slachtoffer en dader niet meer van toepassing zijn. Sophie stelt in haar vonnis voor om het falen van het recht officieel te erkennen omdat de menselijke waardigheid dit vereist. Ze komt tot de volgende conclusie: 'Werkelijkheid is een ander woord voor datgene wat getuigen zich kunnen herinneren. Waarheid is niet iets dat je kunt weten, maar iets waarin je moet geloven. Voor mensen die het vermogen om te geloven hebben verloren, bestaat er geen waarheid meer. Zonder waarheid geen vonnis.'

Sophie is degene die het verhaal vertelt en het met de volgende woorden inleidt: 'Als dit allemaal een spel is dan zijn we verloren. Zo niet, dan helemaal.' Er zitten veel afgezaagde wijsheden in de roman, en toch stoort dat niet, omdat de auteur ze in haar werk heel slim zelf al relativeert of subtiel ironiseert.

Juli Zeh (1974) studeerde Europees- en volkenrecht en volgde de schrijfopleiding aan het Deutsches Literaturinstitut in Leipzig. In 2001 debuteerde ze met de politieke thriller Engelen en adelaars (intussen ook als pocketuitgave verschenen). Het jaar daarop volgde het verslag van haar reis door Bosnië, De stilte is een geluid. In Spieltrieb behandelt ze een geval waarin het recht alleen maar kan falen. Het motto van het boek is dan ook Cicero's Summum Ius, Summa Iniuria: het hoogste recht is het hoogste onrecht.

De metaforen die Juli Zeh gebruikt, zijn vaak zeer beeldend, op het overdadige af. Maar in de meer analytische en haast kil geschreven delen is ze op haar best. Het sterke verhaal en de koele stijl maken van Spieltrieb een filosofische detective, die de lezer moeiteloos in zijn ban houdt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden