Nieuws Empathie en Literatuur

Van fictie lezen zouden we empathischer worden - maar dat blijkt nu misschien helemaal niet zo te zijn

Het lezen van literaire fictie heeft een gunstig effect op ons inlevingsvermogen. Deze beroemde bevinding uit de psychologie ligt, vijf jaar na publicatie, sterk onder vuur. Een nauwgezette herhaling van het experiment heeft geen enkel effect opgeleverd.

Literatuur zal je waarschijnlijk geen empathischer mens maken. Foto HH

In een nieuwe serie herhaalonderzoeken, waarin 21 recente psychologische experimenten zo precies mogelijk werden overgedaan, bleef in de meeste gevallen (62 procent) het oorspronkelijke resultaat overeind. Maar niet dat van de Amerikaan David Kidd, die concludeerde dat we meer empathie krijgen door fictie te lezen.

Dat wetenschappers elkaars experimenten overdoen, om na te gaan of het allemaal wel klopt, is altijd de bedoeling geweest. Maar er wordt pas sinds een aantal jaren serieus werk van gemaakt, vooral in de psychologie. In 2015 werden maar liefst 100 psychologische studies onder de loep genomen door 270 onderzoekers. Toen leidde slechts 36 procent van de herhaalstudies tot hetzelfde resultaat.

De initiatiefnemer toen en nu is de Amerikaanse hoogleraar psychologie Brian Nosek. Hij denkt nu dichter bij de waarheid te zitten dan in 2015, omdat hij voor deze herhaalstudies telkens vijf keer zoveel proefpersonen inschakelde als bij de originele studies. ‘De statistische power is daardoor heel groot’, mailt Nosek desgevraagd vanuit de VS. Mogelijk speelt ook een rol dat deze keer alleen experimenten zijn herhaald die door Science of Nature waren gepubliceerd: de twee wetenschappelijke tijdschriften met het meeste aanzien.

Psychologisch onderzoeker en universitair docent Ewout Meijer van de Universiteit Maastricht vindt het een ‘prachtige, grootschalige studie. ‘Ons vakgebied wordt hier beter van’, aldus Meijer.

Succesvol herhaald:

2014 Wilson e.a. De meeste mannelijke proefpersonen geven zichzelf liever een (onprettig) elektrisch schokje dan dat ze 6 tot 15 minuten alleen zijn met hun gedachten in een kale kamer.

2010 Morewedge e.a. Wie zich inbeeldt dat hij een bepaald voedingsproduct eet, zoals de M&M’s in dit experiment, zal er uiteindelijk minder van eten.

2014 Gneezy e.a. Mensen geven liever aan een goed doel waarvan de overheadkosten al zijn betaald, dan dat ze bijdragen aan een goed doel waarvan die kosten nog open staan.

Opvallend is dat Nosek 400 vakgenoten van tevoren vroeg om in te schatten welke studies wel en niet zouden repliceren. Dat bleken ze vrij precies te kunnen voorspellen, nadat ze de oorspronkelijke studie én de opzet voor de replicatie goed hadden bekeken.

Als een experiment niet met succes herhaald kan worden, kan dat veel oorzaken hebben, benadrukt Meijer. ‘De originele vondst kan een toevalstreffer zijn. Het kan ook veel uitmaken of de proefpersonen in het experiment worden begeleid door een enthousiaste hoogleraar of door een student-assistent die het onderzoek afraffelt.’

David Kidd, de psycholoog die in 2014 vond dat het lezen van literaire fictie ons inlevingsvermogen vergroot, houdt voorlopig vast aan deze theorie omdat zijn studie is gebaseerd op vijf deelexperimenten. In het herhaalonderzoek werd slechts één deelexperiment nagebootst.

Niet succesvol herhaald:

2011 Ramirez e.a. Wie 10 minuten voordat hij een rekentest moet afleggen zijn angst en onzekerheid over die test van zich af mag schrijven, haalt een hogere score dan proefpersonen die dat niet doen.

2012 Gervais e.a. Een confrontatie met analytisch denken, bijvoorbeeld door naar het standbeeld ‘De Denker’ van Rodin te kijken, verzwakt de religieuze overtuiging van mensen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.