Van Doorn: grondlegger moderne sociologie

Donderdag overleden columnist was zijn hele leven lang in de contramine.

Jacques van Doorn, de gisteren op 83-jarige leeftijd overleden hoogleraar en columnist, was echter geen publicist die om den brode naar kwesties zocht die tumult veroorzaakten. Aan zijn denken lag een constante ten grondslag. Van Doorn was een conservatief met een diep geloof in het menselijk tekort. Ideologieën die probeerden de loop van de geschiedenis te verleggen, waren zijns inziens tot mislukken gedoemd. Daarbij hoorde een al even diep wantrouwen tegen meerderheidsstandpunten. ‘Indien zoveel mensen het roerend met elkaar eens zijn, dan lijkt hun mening onweerlegbaar. De meerderheid kan geen ongelijk hebben. Ik wantrouwde die redenering en had de neiging haar om te keren: hoe meer mensen eenzelfde standpunt innemen, des te groter is de kans dat ze elkaar onnadenkend napraten en des te verstandiger wordt het dat standpunt eens nauwkeurig te onderzoeken’, schreef hij in HP/De Tijd.

Macht heeft tegenmacht nodig, vond Van Doorn. Als de boot naar links helt, moet de intellectueel rechts gaan staan – en omgekeerd. Hij hanteerde daarbij een geheel eigen stijl, constateren politicoloog Jos de Beus en historicus Piet de Rooy in hun inleiding voor Nederlandse Democratie, een bundeling van zijn stukken die binnenkort postuum zal verschijnen: ‘Van Doorns wijze van redeneren is niet ironisch, maar zakelijk-dwingend en dikwijls bijtend en brandend als koude jenever.’

In zijn lange leven constateerde Van Doorn keer op keer hoe de mens tekort schoot in zijn verwachtingen van de toekomst. De roomse zuil waarin hij opgroeide ging roemloos ten onder. Als dienstplichtig soldaat vertrok hij naar Nederlandsch-Indië, ‘om Soekarno op te hangen’, zoals op de treinen naar de haven stond geschreven. Toen hij in 1950 terugkeerde, was Soekarno president van de onafhankelijke republiek Indonesië. Later zou Van Doorn een aantal gezaghebbende boeken over Indië schrijven, waaronder Ontsporing van geweld, over de excessen die Nederlandse soldaten hadden begaan.

Van Doorn geldt als een van de grondleggers van de moderne sociologie in Nederland. In het verzuilde Nederland van de jaren vijftig werd de sociologie vaak overgoten met een sausje van cultuurpessimisme en moralisme. Van Doorns sociologie was empirisch en geïnspireerd door de Amerikaanse wetenschap. Hij geloofde dat zijn vak moest bijdragen aan een rationeel bestuur van overheid, bedrijven en andere organisaties. Daarmee was hij aanvankelijk een representant van het vooruitgangsgeloof, dat paste bij het succes van de wederopbouw in Nederland.

Dat pragmatische optimisme werd in de jaren zestig en zeventig echter overtroefd door het ‘agressieve utopisme’ van links. Als een van de eersten signaleerde Van Doorn de keerzijden van de verzorgingsstaat, onder andere in het boek De stagnerende verzorgingsstaat uit 1978. Uit ergernis werd hij columnist, eerst voor het economenblad ESB, later voor NRC Handelsblad. In 1990 kwam hij in conflict met de krant, omdat hij schreef dat joodse journalisten zelfcensuur pleegden als zij over Israël berichtten. Van Doorn werd van antisemitisme beschuldigd. Toen hoofdredacteur Ben Knapen in de krant verklaarde dat hij de grenzen van het betamelijke had overschreden, stapte hij op als columnist. Achteraf leek de ophef sterk overdreven. In 2005 bood Knapens opvolger Folkert Jensma zijn excuses aan Van Doorn aan.

Als columnist voor Trouw en HP/De Tijd bleef hij in de contramine. Hij verafschuwde het politiek-correcte denken over vreemdelingen in de jaren tachtig en negentig, maar de omslag na 2001 kon hem evenmin bekoren. Politieke correctheid had plaats gemaakt voor een ‘bijna eensgezinde incorrectheid die grofheden goed praat en kretologie de vrije loop laat’, meende hij. Vanaf zijn sterfbed wekte hij nog woede door zijn felle kritiek op Ayaan Hirsi Ali en haar medestanders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden