Interview Denise de Ridder

Vaccinaties? Gezond eten? Geef mensen een ‘nudge’ in de goede richting, zegt deze hoogleraar

De overheid kan beter gewenst gedrag stimuleren – nudgen – dan ongewenst gedrag bestraffen, zegt hoogleraar psychologie Denise de Ridder. Het helpt bij keuzes variërend van gezond eetgedrag tot vaccinaties.

Hoogleraar psychologie Denise de Ridder Beeld Universiteit Utrecht

Met verbazing keek Denise de Ridder naar de rol van de overheid in het vaccinatiedebat, vertelt de Utrechtse hoogleraar psychologie. Het voorstel van de Tweede Kamer om crèches niet-gevaccineerde kinderen te laten weigeren roept alleen maar meer weerstand op onder kritische ouders, vreest ze. ‘Het zou veel beter werken als de overheid in voorlichtingscampagnes benadrukt dat het overgrote deel van de bevolking hun kinderen wél laat vaccineren, en dat je daarmee de maatschappij een dienst bewijst.’

De Ridder is expert op het gebied van nudging. Dat is het stimuleren van gewenst gedrag door de keuze hiervoor laagdrempelig te maken, zónder dat je mensen ervan weerhoudt om ook een andere keus te kunnen maken. ‘Ze moeten autonoom kunnen kiezen’, benadrukt de hoogleraar. Al kan een duwtje in de goede richting – ‘nudge’ is Engels voor ‘duwtje’ – wel verschil maken in dit keuzeproces, blijkt uit haar onderzoek. Volgende week maandag gaat ze erover in debat tijdens het KennisCafé in De Balie.

Dat klinkt nogal bemoeierig. Mensen kunnen toch zelf wel beslissen wat goed voor ze is?

‘Zeker, mensen hechten er sterk aan om zelf te kiezen. Toch vinden ze het soms lastig om de keuzes te maken die ze eigenlijk het liefste willen. Denk aan gezond eten, milieu of financiën. Je kunt ze daarbij helpen, door te zorgen dat de voorgenomen keuze het meest voor de hand ligt. Dat klinkt misschien als manipulatie, maar zelf zie ik het eerder als een soort zacht paternalisme. Je biedt namelijk nog altijd de ruimte voor een alternatieve keuze. Wat dat betreft is nudgen echt anders dan wat de commercie doet, die hebben een heel andere intentie. Zij willen gewoon dat klanten kiezen wat het meeste opbrengt.’

Hoe werkt een nudge eigenlijk? 

‘Dat kan grofweg op twee manieren: de eerste speelt in op onze ingebakken ‘luiheid’: je kunt de gewenste keuze als standaardoptie aanbieden. Bijvoorbeeld door bij de keuze voor een energiepakket de groene-stroomvariant alvast aan te vinken. Uit onderzoek blijkt dat mensen dan vaak geneigd zijn om ook voor die optie te gaan, uit een soort automatisme. Zelfs als de alternatieven goedkoper zijn. In onderzoek dat we deden bij stationskiosken zagen we hetzelfde. Lagen er ongezonde snacks bij de kassa, dan kochten mensen die. Lag er fruit, dan werd dat juist gepakt. Terwijl die klanten zelf aangaven dat ze autonoom hadden gekozen. De NS geloofde ons pas toen we de data lieten zien!

‘De andere manier is – en daar doe ik de laatste tijd veel onderzoek naar – door te appelleren aan empathie en wat sociaal gezien de norm is. Daar zou in de vaccinatiediscussie meer gebruik van gemaakt kunnen worden. Wat doet de meerderheid? Of in het milieudebat. Af en toe gebeurt dat ook al, bijvoorbeeld door erop te wijzen dat je met een bepaalde keuze de generatie van je kinderen helpt.’

Maar toch, die bemoeizieke overheid…

‘Nudging roept inderdaad ethische vragen op. Mag de overheid wel sturen? Ik sta daar heel praktisch in: de overheid stuurt ons gedrag continu. Voor een deel is dat ook haar taak, kijk naar verkeersborden. We worden constant gewezen op gewenst gedrag. Maar de Postbus 51-aanpak gaat daarbij niet werken, omdat die voorlichting plaatsvindt op een ander moment dan wanneer mensen echt voor een keuze staan. Nudgen doe je op het keuzemoment zelf.’

Wat u betreft mag er dus nog wel meer genudget worden?

‘Ja, de Britse overheid heeft daar zelfs een eigen gedragswetenschappelijke afdeling voor. Al zijn nudges ook weer geen panacee. Diefstal en andere grove overschrijdingen van de norm moet je natuurlijk gewoon echt bestraffen, dat is duidelijk. Gezond gedrag is ook maar beperkt stuurbaar. Je kunt wel een bepaalde light-mayonaise willen bevorderen, maar in een supermarkt staat daar altijd een hele rits  varianten naast. Daar valt niet tegenop te nudgen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden