Vaarwel Rosetta, het was fantastisch

Met een kamikazeduik komt vrijdag - voorlopig - een einde aan het heldenepos van de Rosetta. Wat hebben de komeetjager en zijn lander Philae ons eigenlijk opgeleverd?

Moederschip Rosetta met Mars op de achtergrond Beeld afp

Een van de meest aansprekende ruimtemissies van de afgelopen jaren eindigt vrijdagochtend. Op ruim 700 miljoen kilometer afstand, ergens tussen de banen van Mars en Jupiter, strijkt komeetjager Rosetta als een blauwe reuzenlibelle neer op 67P, de komeet die de afgelopen twee jaar door de sonde is vergezeld.

De missie was spectaculair om zijn technologische innovaties, de wetenschappelijke doelen en de kosten (ruim 1 miljard euro), maar het was vooral een missie die volop in de publieke belangstelling stond. Dat was voor een groot deel te danken aan de avonturen van de lander Philae, die eind 2014 vanaf moederschip Rosetta afdaalde en - nooit eerder vertoond - neerstreek op de komeet.

Het landertje met een eigen twitteraccount ontroerde toeschouwers met zijn mythologische afdaling naar de onbekende 67P, om na een stuiterlanding op zijn kant in een spelonk terecht te komen, waardoor zijn zonnepanelen in de schaduw bleven en de accu's het na drie dagen opgaven.

Rosettamissie

Daarop begon ruimtevaartorganisatie ESA een zoektocht naar Philae en probeerde Rosetta, die om de komeet cirkelde, maandenlang tevergeefs contact te leggen. Tot ieders verrassing nam de lander in de zomer van 2015 toch nog een paar keer contact op met aarde, om daarna voorgoed het zwijgen toe te doen. Daarmee was het heldenepos nog niet voorbij, want vlak voor het einde van de Rosettamissie ontdekte zijn moederschip de verloren lander op de komeet.

Nu zullen beide herenigd worden, als moederschip Rosetta zich bij Philae voegt. Om even over half een vrijdagmiddag zal de sonde het oppervlak van de komeet raken. In een laatste snoekduik zullen alle wetenschappelijke instrumenten nog eenmaal worden ingeschakeld en zal Rosetta van zeer nabij metingen doen.

Hoe verlopen de laatste momenten van Rosetta?
Vluchtleiders van ESA in Darmstadt versturen vrijdagochtend vanaf NASA’s Deep Space Antenna in Madrid de laatste stuurcommando’s naar Rosetta, die bezig is met zijn kamikazeduik richting het oppervlakte van de komeet. Deze laatste instructies moeten ervoor zorgen dat Rosetta precies de juiste kant op kijkt voor de laatste metingen. Mogelijk breken bij de landing de zonnepanelen af en wellicht ook enkele van de antennes. ‘Maar dat zullen we uiteindelijk nooit weten’, schrijft Raymond Hoofs van ESA.

Zodra Rosetta het oppervlakte van 67P raakt, wordt alle apparatuur automatisch uitgeschakeld. Dit gebeurt vanwege een internationale afspraak om ‘vervuiling’ van de ruimte met elektromagnetische straling te voorkomen. De zendapparatuur aan boord zou, als ze niet uitgeschakeld wordt, mogelijk communicatie kunnen verstoren tussen aarde en andere objecten die zich in deep Space bevinden.

Qua publieke belangstelling is de missie zeer geslaagd, maar geldt dat ook in wetenschappelijk opzicht? Zijn we nu echt zo veel wijzer, bijvoorbeeld over het ontstaan van het zonnestelsel? 'Rosetta heeft zeer veel nieuwe gegevens opgeleverd', stelt planeetonderzoekster Daphne Stam van de TU Delft. Zoals de ontdekking dat de 'badeendje'-vorm van de komeetkern niet is ontstaan doordat een min-of-meer ronde kern rondom is uitgehold, maar doordat twee komeetkernen ooit na een botsing aan elkaar zijn blijven plakken. Dat blijkt uit de richtingsverschillen in de minieme zwaartekracht van beide lobben. 'Dit kun je alleen maar afleiden als je zo dicht om een komeet heen vliegt als Rosetta', zegt Stam.

De kosmische samenklontering bewijst dat kometen tijdens hun leven soms andere kometen tegenkomen. En dat het deel van de ruimte waar kometen zich normaal gesproken ophouden, misschien wel minder uitgestorven is dan gedacht, stelt de onderzoekster.

Komeet 67P Beeld ap

Waterdamp

Daarnaast heeft de missie de theorie dat water op aarde is gebracht door kometen een beetje meer ontkracht. Lang werd gedacht dat de jonge aarde te heet was om waterdamp vast te houden. 'De enorme hoeveelheden water die nu op aarde zijn, zouden volgens die theorie vanuit de ruimte hiernaartoe gebracht moeten zijn, door asteroïden of kometen', zegt Stam. Maar dan zou je verwachten dat het water op aarde dezelfde samenstelling heeft als dat wat er op kometen als 67P wordt aangetroffen. De Rosettametingen laten zien dat de komeet naar verhouding veel meer deuterium (D, 'zwaar waterstof') heeft in vergelijking met normaal waterstof (H), dan het water hier op aarde. Kometen als 67P kunnen dus niet verantwoordelijk zijn voor de enorme hoeveelheden water op aarde, zegt Stam.

Een laatste verrassende ontdekking is de aanwezigheid van zuurstofmoleculen. Dat betekent dat de komeet nooit heel warm geweest kan zijn, anders was de zuurstof er allang 'uitgekookt'. Dat betekent dat 67P 'heel ver weg' gevormd moet zijn en dat hij nooit erg dicht bij de zon is geweest. Op basis van baanberekeningen kan dat niet goed worden achterhaald, omdat de omloop van kometen zeer wispelturig is, zegt Stam. Dat komt door de invloed van planeten, zoals Jupiter, die kometen bij een passage van baan laten veranderen. Ook de straalstromen die bij het naderen van de zon in allerlei richtingen uit de komeetkern spuiten en de kenmerkende staart vormen, doen hem van koers veranderen.

Overigens is de missie zelfs na de crashlanding nog niet echt voorbij, mailt de ESA-medewerker die de planning van de wetenschappelijke activiteiten verzorgde. Hoofs, aanwezig bij het ruimtevaartcongres in Mexico waar eerder deze week Elon Musk zijn Marsplannen ontvouwde. De data die de afgelopen twee jaar naar aarde is gestuurd is zo omvangrijk dat wetenschappers er nog jaren onderzoek naar kunnen doen. Er zullen volgens Hoofs dus zeker nog nieuwe ontdekkingen gedaan worden.

Vanaf vrijdag zullen Rosetta en Philae samen op hun komeet tot in de eeuwigheid hun rondjes om de zon blijven draaien. Voor altijd? Dat niet, zegt Stam. 'Uiteindelijk zal ook komeet 67P sneuvelen. Bij elke omloop verliest hij materiaal en neemt de kans toe dat hij in stukken opbreekt.' Maar al eerder kan hij ook in de zon vallen of als meteoor in de atmosfeer van Jupiter verbranden. Het einde vandaag wordt voor Raymond Hoofs, die 17 jaar bij de missie betrokken is geweest, een emotionerende beleving. 'Het was een fantastische missie met uitzonderlijke resultaten. Maar na een periode van heel hard werken met meerdere deadlines per week, kijk ik ook wel uit naar een rustiger periode.'

Vangelis, componist van ‘weidse klanktapijten’, aldus een muziekrecensent van de Volkskrant, en maker van de soundtrack voor Blade Runner, heeft naar aanleiding van het einde van de missie een album uitgebracht. Titel: Rosetta.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden