Universiteiten vrezen overleg met uitgevers over gratis toegankelijkheid van wetenschappelijke artikelen

De universiteiten gaan nog een zware dobber krijgen aan de nieuwe ronde onderhandelingen met uitgevers over gratis toegankelijkheid van wetenschappelijke artikelen. 'Wij hebben geleerd van de eerste ronde open-accessonderhandelingen, maar de uitgevers ook', zegt hoofdonderhandelaar Koen Becking van de vereniging van universiteiten, de VSNU. 'Na de eerste goodwill weten ze nu wat het bussinessmodel doet.'

Een student aan het werk in de bibliotheek in Utrecht. Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Becking zegt zich zorgen te maken over recente signalen van uitgever Springer, die na een pilotprogramma met openbaar publiceren van artikelen nu toch extra geld wil zien.

Begin volgend jaar gaan de universiteiten gezamenlijk praten over nieuwe bibliotheekcontracten met de grote wetenschappelijke uitgevers. Eind 2018 lopen de huidige contracten af. In de zogeheten Big Deals wordt vastgelegd welke tijdschriften medewerkers en studenten van universiteiten via de instelling kunnen lezen en wat dat per instelling kost. De universiteiten geven ongeveer 40 miljoen euro per jaar uit aan wetenschappelijke abonnementen.

Open acces

Sinds 2015 is daarbij met de meeste uitgevers ook de kwestie van open access geregeld, waardoor steeds meer artikelen van Nederlandse wetenschappers publiek online toegankelijk zijn. Het vorige kabinet stelde dat in 2020 alle Nederlandse wetenschappelijke artikelen gratis te lezen moeten zijn, omdat het onderzoek immers met publiek geld is betaald.

Inzet van de universiteiten bij de onderhandelingen was steeds dat ze niet extra willen betalen voor openstelling van de publicaties. Die eis leidde tot harde onderhandelingen met sommige grote uitgevers, het Nederlandse Elsevier voorop. Volgens de uitgevers lopen ze door open access abonnementsgelden mis.

Inmiddels is eenvijfde van alle Nederlandse wetenschappelijke artikelen zonder abonnementen toegankelijk, zonder dat dat tot kostenstijging heeft geleid. 'Het kan gewoon uit', zegt Becking, in het dagelijks leven collegevoorzitter van de Universiteit van Tilburg.

Volgens de VSNU-onderhandelaar hebben de universiteiten nu met veertien uitgevers overeenkomsten, waarvan de meeste komend jaar vernieuwd moeten worden. Dat betreft onder meer Springer en Kluwer. 'Er is veel support uit de politiek en de wetenschap zelf en we bewegen richting volledige open access in 2020', zegt Becking.

Tegelijk, zegt hij, gaat het ook niet hard genoeg. Springer heeft al laten weten na een pilotproject met open access toch de prijzen te moeten verhogen. En de terughoudendheid van Elsevier noemt hij zorgwekkend. 'De industrie maakt het ingewikkelder dan nodig is', zegt Becking stellig.

Woordvoerder Harald Boersma van Elsevier zegt desgevraagd dat hij nog niet vooruit kan lopen op de nieuwe gesprekken met de VSNU. 'Er staat nog niet eens een datum in de agenda's', meldt hij. Het beursgenoteerde Elsevier geeft ongeveer een kwart van alle wetenschappelijke tijdschriften uit. Jaarlijkse prijsstijgingen voor abonnementen waren in het verleden aanleiding voor felle academische protesten.

Te soft

Onlangs zei de eerste hoofdonderhandelaar van de VSNU, voormalig Radboud-collegevoorzitter Gerard Meijer, dat hij bij nader inzien de eerste open-accesscontracten nog veel te soft vindt. Daarin werden nog wel prijsverhogingen overeengekomen, in ruil voor meer open access. 'We hadden er toen harder in moeten gaan', zei Meijer in Nature.

De fysicus Meijer werkt tegenwoordig in Duitsland, waar de academische wereld aankoerst op een frontale aanvaring met Elsevier over open access. Veel Max Planck-instituten overwegen alle abonnementen op de Elseviertitels op te zeggen; veel Duitse wetenschappers willen niet meer voor Elsevier redigeren of er publiceren. Becking sluit niet uit dat zoiets ook in Nederland gaat gebeuren. 'Duitsland nam eerder een voorbeeld aan ons, maar dat kan ook omkeren', zegt hij. Hij wijst erop dat nieuwkomers in de uitgeefwereld hun bussinessmodellen wel op open toegankelijkheid weten af te stemmen.

Minister Van Engelshoven van Wetenschap zegt een warm voorstander van open science en open access te zijn: 'Het regeerakkoord laat er geen onduidelijkheid over bestaan: openheid moet de norm zijn in wetenschappelijk onderzoek. Het is van groot belang dat kennis vrij toegankelijk is. Ik steun daarom de universiteiten in hun gesprekken met de uitgeverijen over nieuwe open-accesscontracten', aldus de minister.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.