Unieke rimpeling van ruimte en tijd zorgt voor verwarring

In de wondere wereld van de zwaartekrachtgolven is flinke verwarring ontstaan, nu het gerucht gaat dat de net opgefriste LIGO-detector in de VS in de eerste week al meteen een unieke rimpeling van ruimte en tijd heeft opgepikt. Onduidelijk is of dat signaal echt is, of slechts een oefensignaal dat in het geheim in de meetgegevens is gestopt.

Artist impression van een 'zwart gat'. Beeld NASA/JPL-Caltech

De LIGO-detector in de prairie bij Hanford in de VS bestaat uit twee buizen van elk 4 kilometer lengte met aan de uiteinden spiegelsystemen, die exact haaks op elkaar staan. Volgens de gravitatietheorie van Einstein, in november precies een eeuw oud, vormen ruimte en tijd een geheel en kunnen bijvoorbeeld botsende zwarte gaten daarin zelfs rimpeling veroorzaken.

Een detector als LIGO kan die in theorie oppikken doordat laserlicht in de twee armen door een passerende golf een klein lengteverschil ervaart. De vorige versie van LIGO vond tussen 2002 en 2010 niets.

De bekende Amerikaanse fysicus Lawrence Krauss verklapte vorige week op Twitter dat het LIGO-team een eerste signaal had opgepikt, kort na jarenlange renovaties die het systeem tienmaal gevoeliger hadden gemaakt.

De fysici, verbonden aan vier top-universiteiten in de VS, willen daar geen toelichting op geven. Volgens de procedures van het lab wordt elk interessant signaal eerst helemaal uitgeanalyseerd en dan eventueel officieel gepubliceerd in een tijdschrift. Zoiets kan gemakkelijk drie maanden duren.

Opzettelijke nep

Interessant aan de geruchten is dat het vermeende signaal ook opzettelijke nep kan zijn. Bij LIGO is een klein team van onderzoekers gemachtigd testsignalen in de detector op te roepen, zonder dat de rest dat weet, bij wijze van test van het hele onderzoeksproject. Pas op het laatste moment, als wordt besloten of een publicatie naar buiten mag, kan het driekoppige undercoverteam onthullen dat het toch een testrimpel betrof. 'Dat is altijd een heftig moment', zegt een betrokkene in Nature. Tweemaal eerder, in 2007 en 2010, werden zulke geheime oefeningen gedaan. Toen hadden de experimentatoren er anderhalf en een halfjaar werk aan.

Deeltjesfysicus Ivo van Vulpen van het Nikhef in Amsterdam, niet bij LIGO betrokken, zegt enigszins verbaasd te zijn over het gebruik van gefabriceerde data. 'Op CERN bedenk je wel eens zoiets met een biertje op het terras, maar meestel doe je dit gewoon in alle openheid. Dat is safer.'

De LIGO-detector in de prairie bij Hanford (VS). De detector bestaat uit twee buizen van elk 4 kilometer lengte. Beeld Google Maps

VU-fysicus Jo van den Brand werkt zelf aan de Virgo-gravitatiegolfdetector in Italië, maar heeft nauwe banden met het experiment in de VS. Hij noemt het gebruik van geheime spookdata niets bijzonders. 'Dat zijn letterlijk trillingen die opzettelijk in het systeem worden gebracht om te zien of de analyseteams ze oppikken. Zoiets moet je doen om te testen of je klaar bent voor het echte werk. In een versneller kun je echte data maken met botsingen. In LIGO kan dat alleen op deze manier.'

Of er werkelijk iets aan de hand is in het Amerikaanse experiment, kan hij niet zeggen. 'Dat is afwachten. LIGO heeft een netwerk met 60 astronomische instituten die vroeg worden ingeseind omdat ze dan aan de hemel eventuele bronnen kunnen bekijken.' Mogelijk, denkt hij, komt daar het huidige gerucht ook vandaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.