Uitzicht op de wilde Kaukasus voor honderd roebels

Voor Russische officieren was het onderkomen van Michaïl Lermontov bescheiden, maar hij was dan ook voor straf overgeplaatst naar de Kaukasus....

DE GIDS weet het precies, ook al is het inmiddels ruim hondervijftig jaar geleden. Vorst Troebetskoj bespeelde de vleugel, majoor Martynov en Nadezjda Verzilina stonden naar hem te luisteren en juist toen Troebetskoj het laatste akkoord aansloeg sprak de dichter Michaïl Lermontov de fatale woorden uit over Martynov: 'Un montagnard au grand poignard', een bergbewoner met een grote prikker.

De volgende dag kreeg Lermontov een uitnodiging van Martynov voor een duel en op 15 juli 1841 stonden de gewezen officier en de dichter-officier tegenover elkaar op een heuvel even buiten Pjatigorsk. Als rechtgeaard romanticus weigerde Lermontov te schieten ('op zo'n dwaas schiet ik niet', zou hij gezegd hebben), maar de beledigde Martynov schoot wel.

Vijf minuten later overleed Lermontov, 27 jaar oud.

In de stem van de gids klinkt nog steeds verontwaardiging door over het feit dat de verwende zoon van een rijke Moskouse huisjesmelker zich niet wilde laten beledigen door iemand die toen bekend stond als de grootste levende Russische dichter, ook al was hij nog zo'n etter.

De salon van de Verzilins ligt nog geen honderd meter van het 'Huisje van Lermontov', waar de beroemde Russische dichter zijn laatste maanden doorbracht.

Vanaf het balkon van het witgekalkte huisje met rieten dak, dat nu aan de Karl Marxstraat ligt, heb je een prachtig uitzicht over de uitlopers van de Kaukasus met de Elbroes er hoog bovenuit.

Lermontov koos het huisje ook om het uitzicht op de wilde Kaukasus waar de Tsjerkessen, de Tsjetsjenen, de Avaren en andere bergvolkeren hun vrijheid verdedigden tegen het oprukkende leger van de Gele Duivel, de Russische tsaar. Voor honderd zilverroebels huurden hij en zijn vriend Mongo Stolypin het huisje.

In de gang staat nog de met kalfshuid omspannen reiskist van Lermontov. Aan de muur hangen enkele kinzjals, Kaukasische dolken. Als het goed weer was, vertelt de gids, zette Lermontov zijn ranke, ronde tafeltje op het balkon. Hier schreef hij zijn beroemde gedichten, zoals 'De profeet' en 'Vychozjoe odin ja na dorogoe'.

Voor Russische officieren was het witte huisje tamelijk bescheiden, maar Lermontov was dan ook voor straf overgeplaatst naar de Kaukasus. Niet dat hij het heel erg vond overigens.

Hij was al sinds zijn jeugd, toen zijn grootmoeder hem meenam om in de baden van Pjatigorsk te kuren, gefascineerd door de Kaukasus en zijn eerste verbanning had een rijke literaire oogst opgeleverd: tal van gedichten en de roman 'Een held van onze tijd', waaraan hij de reputatie van een van de grootste literaire talenten van zijn tijd dankte. Tsaar Nicolaas I vond het echter een 'walgelijke' roman die niet goed was voor de Russische zeden.

Een paar jaar eerder was Lermontov naar de Kaukasus verbannen wegens het geruchtmakend gedicht 'De dood van een dichter' waarin hij het tsaristische establishment de schuld gaf van de dood van de dichter Poesjkin, die bij een duel was omgekomen.

Voor een verveelde aristocraat was de Kaukasus een uitkomst: hier gebeurde tenminste wat, hier kon hij zijn moed bewijzen in de strijd tegen de wilde bergvolkeren en verhalen opdoen waarmee hij de dames op de bals in St. Petersburg kon imponeren.

'Sterven met een kogel in je hart is te verkiezen boven de doodsstrijd van een oude man. Als er gevochten wordt, dat zweer ik u, zal ik steeds vooraan zijn', schreef Lermontov aan een St. Petersburgse vriendin.

Inderdaad stortte Lermontov zich enthousiast in de strijd. Hij vroeg zelfs overplaatsing aan naar een regiment dat strafexpedities ondernam tegen dorpen die zich aangesloten hadden bij de legendarische opstandelingenleider Imam Sjamil. 'Morgen ga ik naar Tsjetsjenië om de profeet Sjamil gevangen te nemen. Maar ik hoop dat ik de schurk niet te pakken zal krijgen', meldde hij in een brief.

Dat Lermontov van de oorlog genoot - al vraagt hij zich in een gedicht bij het zien van het machtige Kaukasusgebergte af waarvoor al dat geweld nodig is - is ook af te zien aan de oorlogstafereeltjes die hij samen met vorst Gagarin vereeuwigde, zoals de slag bij het riviertje de Valerik.

Kleurige aquarellen van woeste Kaukasiërs die zich op de Russen storten. 'Zij lieten zeshonderd lijken achter, niet slecht dus. Stel je voor: in het ravijn waar de pret zich afspeelde rook het een uur later nog naar bloed', schreef Lermontov aan een vriend.

In het huisje hangt ook een een portret dat Lermontov in 1837 van zichzelf maakte in het uniform van de dragonders. Hij ziet er heldhaftig uit met zijn sabel en 'boerka' om de schouders. Maar zijn bleke, bijna kinderlijke gezicht - hij was toen 23 jaar - valt ietwat uit de toon bij de woeste Kaukasische mantel van donkere schapenvacht.

Voor dit slag officieren was de oorlog niet meer dan een intermezzo. Het grootste deel van de tijd werd doorgebracht met de sociale verplichtingen die een lid van de beau monde van Pjatigorsk nu eenmaal had.

Het eerste half jaar na zijn strafoverplaatsing naar de Kaukasus hoefde Lermontov zelfs niet aan parades mee te doen: hij was ziek en kuurde maandenlang in Pjatigorsk en Kislovodsk.

Overdag bezocht hij de baden, vervolgens flaneerde hij wat op de boulevards van het garnizoensstadje en 's avonds liep hij de bals af. Zo nu en dan ging hij met een gezelschap mee voor een picknick in de heuvels, maar nooit te ver uit de stad, want dan liep je het risico overvallen te worden door Tsjerkessische of Tsjetsjeense mensenrovers.

Het is doodstil in het Lermontov-museum. 'Sinds de oorlog in Tsjetsjenië komen er nauwelijks toeristen meer', klaagt de gids. Enkele jaren geleden zaten de sanatoria 's zomers stampvol gasten, maar nu blijven de toeristen weg, bang gemaakt door de berichten over bomaanslagen en ontvoeringen door Tsjetsjenen. 'Het lijkt soms wel of we terug zijn in de tijd van Lermontov'.

Bert Lanting

Dit is deel zes van een serie over schrijvershuizen die telkens op dinsdag en zaterdag verschijnt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden